ਰਾਤ ਭਰ, ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਮਹਿਲੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਸੁਣਦਿਆਂ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਾਰੀ। ਜਦੋਂ ਸਵੇਰ ਹੋਈ, ਦਿਨ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ, ਤਦ ਰਾਘਵ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਆਪਣੇ ਸਵੇਰੇ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਤਵਾਂ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ, ਵਿਦਵਾਨ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਕੋਲ ਗਏ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਪਾਵਨ ਰਾਤ ਬੀਤ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਕਥਾ ਸੁਣੀ ਗਈ ਹੈ। ਆਓ, ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਤਿੰਨ ਧਾਰਾਂ ਵਾਲੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰੀਏ।” ਇਸ ਸਮੇਂ, ਇਕ ਨਾਵ, ਜੋ ਸਾਧੂ-ਸੰਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਆ ਗਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਥੇ ਮਹਾਨ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਆਏ ਹਨ। ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਘਵ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੌਸ਼ਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਟੋਲੀ ਦਾ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸਾਧੂਆਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਠਹਿਰ ਗਏ। ਉਥੋਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ, ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਰਾਘਵ ਦੇ ਨਾਲ, ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਆਕਰਸ਼ਕ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਨਗਰੀ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ, ਜੋ ਸਵਰਗ ਵਰਗੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਥੇ, ਬਹੁਤ ਗਿਆਨਵਾਨ ਰਾਮ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਕੋਲ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਇੱਥੇ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਵੱਸਦਾ ਹੈ? ਮੈਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਬਹੁਤ ਵਧੀ ਹੋਈ ਹੈ।” ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਧੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਥਾ ਦੱਸਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, “ਰਾਮ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਇੰਦਰ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣ। ਇੱਥੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵਾਪਰਿਆ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੱਚ-ਸੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਪਹਿਲਾਂ, ਕ੍ਰਿਤ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਦਿਤੀ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਤਾਕਤਵਰ ਅਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਪੁੱਤਰ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ, ‘ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਅਮਰ, ਅਜਰ ਅਤੇ ਰੋਗ ਰਹਿਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਾਂ?’ ਜਦ ਉਹ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ‘ਜੇ ਅਸੀਂ ਖੀਰ ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਮਥਾਂਗੇ, ਤਾਂ ਉਥੋਂ ਅਮ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਾਂਗੇ।’ ਇਹ ਨਿਸਚਯ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਾਸੁਕੀ ਨਾਗ ਨੂੰ ਰੱਸੀ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਮੰਦਰਾਚਲ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਮਥਣ ਵਾਲਾ ਡੰਡਾ ਬਣਾਇਆ। ਫਿਰ ਵੱਡੀ ਉਰਜਾ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਮਥਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਮਥਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਾਸੁਕੀ ਨਾਗ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਤੋਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਵਿਸ਼ ਨਿਕਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਜੋ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਚਬਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਫਿਰ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸੜਕਦਾਂ, ਡਰਾਉਣਾ ਹਾਲਾਹਲ ਵਿਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ—ਦੇਵ, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਸੜ ਗਈ। ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਲਈ ਮਹਾਦੇਵ, ਪਸ਼ੁਪਤਿਨਾਥ ਰੁਦ੍ਰ ਜੀ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ‘ਸਾਨੂੰ ਬਚਾਓ!’ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ ਉਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਫਿਰ, ਸੰਕਾ ਅਤੇ ਚਕ੍ਰਧਾਰੀ ਹਰੀ, ਵਿਣੁ ਜੀ ਵੀ ਉਥੇ ਆ ਗਏ। ਹਰੀ ਜੀ ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਰੁਦ੍ਰ ਜੀ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ‘ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮਥਣ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਜੋ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ—’ ‘ਇਹ ਵਿਸ਼ ਤੁਹਾਡਾ ਹੀ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ! ਅਤੇ ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਸ ਵਿਸ਼ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ।’ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਹਰੀ ਜੀ ਉੱਥੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਡਰ ਦੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਹਰੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਹਾਲਾਹਲ ਵਿਸ਼, ਜੋ ਅਮ੍ਰਿਤ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਲੈ ਲਿਆ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਭੇਜ ਕੇ, ਆਪ ਚਲੇ ਗਏ। ਫਿਰ, ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਫਿਰ ਮਥਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੀ ਸ਼ਾਨ! ਮੰਦਰਾਚਲ ਪਹਾੜ, ਜੋ ਮਥਣ ਦਾ ਡੰਡਾ ਸੀ, ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਸਮੇਤ ਮਧੁਸੂਦਨ (ਵਿਸ਼ਣੁ) ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ, ‘ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਸਰਾ ਹੋ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਦੇਵ ਲੋਕਾਂ ਦੇ। ਸਾਨੂੰ ਬਚਾਓ, ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ! ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਉੱਥਾ ਲਓ।’ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ (ਵਿਸ਼ਣੁ) ਨੇ ਕੱਛੂਏ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਹਰੀ ਜੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲੇਟ ਗਏ, ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ ‘ਤੇ ਰੱਖ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਵ, ਜੋ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਾਲ ਫੜ ਲਿਆ। ਫਿਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ, ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਨੇ ਮਥਣ ਕੀਤਾ। ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਆਯੁਰਵੈਦ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਧਰਮੀ ਮਨੁੱਖ ਦੰਡ ਤੇ ਕਮੰਡਲ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਧਨਵੰਤਰੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਚਮਕਦਾਰ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵੀ ਜਨਮੀਆਂ। ਸਮੁੰਦਰ ਮਥਣ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਰ, ਉਹ ਚੰਗੀਆਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਸੱਠ ਕਰੋੜ ਚਮਕਦਾਰ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ, ਅਤੇ, ਹੇ ਕਾਕੁਤਥ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਹੈਲੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਨਾ ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ, ਨਾ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਹੀਂ ਲਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਭ ਦੇ ਲਈ ਸਾਂਝੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੀ ਸ਼ਾਨ, ਵਰੁਣ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਕੁੜੀ ਵਾਰੁਣੀ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਅਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੀ ਸੀ। ਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ, ਹੇ ਰਾਮ, ਵਾਰੁਣੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲਿਆ; ਪਰ ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ, ਹੇ ਵੀਰ, ਉਸ ਨਿਰਦੋਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਅਦਿਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਵਾਰੁਣੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਈ। ਉੱਚੈਸ਼੍ਰਵਾ ਨਾਮ ਦਾ ਉੱਤਮ ਘੋੜਾ ਅਤੇ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਰ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਅਮ੍ਰਿਤ ਵੀ। ਫਿਰ, ਉਸ ਅਮ੍ਰਿਤ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਮ, ਵੱਡਾ ਕੁਲ-ਨਾਸਕ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ। ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗ ਕੀਤੀ। ਸਾਰੇ ਅਸੁਰ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਏ, ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਭਿਆਨਕ ਲੜਾਈ ਹੋਈ, ਹੇ ਵੀਰ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤਿੰਨੋ ਲੋਕ ਹੱਲ ਗਏ। ਜਦ ਸਭ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਦ ਮਹਾਬਲੀ ਵਿਣੁ ਨੇ ਮੋਹਕ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਅਮ੍ਰਿਤ ਲੈ ਲਿਆ। ਜੋ ਵੀ ਵਿਸ਼ਣੁ, ਅਵਿਨਾਸੀ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਕੋਲ ਆਇਆ, ਉਸਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੁ ਨੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।