ਰਾਮ ਜੀ! ਜਦੋਂ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਰੀ, ਸਾਡੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਉਹ ਰਾਤ ਸਾਨੂੰ ਇਕ ਪਲ ਵਾਂਗ ਲੱਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੀ ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚਾਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਪੂਰੀ ਰਾਤ ਮੈਂ ਅਤੇ ਸਉਮਿਤ੍ਰਿ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਕਥਾ ਤੇ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ ਬਿਤਾਈ। ਸਵੇਰੇ, ਜਦੋਂ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹਵਾ ਸਾਫ਼ ਸੀ, ਰਾਘਵ—ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੇ ਨਾਸਕ—ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਵੇਰੇ ਦੇ ਕਰਮ ਨਿਭਾ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। "ਪਵਿੱਤਰ ਰਾਤ ਬਿਤ ਗਈ ਹੈ, ਉੱਚੀ ਕਥਾ ਸੁਣੀ ਗਈ ਹੈ; ਆਓ, ਅਸੀਂ ਤਿੰਨ ਧਾਰਾ ਵਾਲੀ ਗੰਗਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਉਤਮ ਨਦੀ, ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰੀਏ।" ਉਹ ਨੌਕਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਧੂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਲਦੀ ਆ ਗਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਾਘਵ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੌਸ਼ਿਕ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਲੋਕ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਸਾਧੂਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਟਿਕ ਗਏ। ਉਥੋਂ, ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ, ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਰਾਘਵ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਮਨੋਹਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਚਲੇ, ਜੋ ਸੁਰਗ ਵਾਂਗ ਸੀ। ਰਾਮ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਗਿਆਨੀ ਸੀ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ: "ਮਹਾਨ ਸਾਧੂ, ਇੱਥੇ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ? ਮੈਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਤੁਾਡੀ ਚੰਗੀ ਹੋਵੇ—ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਉਤਸੁਕ ਹਾਂ।" ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਉਤਮ ਸਾਧੂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਣਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। "ਸੁਣੋ, ਰਾਮ, ਇੰਦਰ ਦੀ ਕਥਾ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸੁਣੀ ਹੈ; ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਇੱਥੇ ਕੀ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਸਚੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਪਹਿਲਾਂ, ਕ੍ਰਿਤ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ, ਦਿਤੀ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਧਨਵੰਤ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਧਰਮਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ: ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਅਮਰ, ਅਜਰ, ਅਤੇ ਰੋਗ ਰਹਿਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਾਂ? ਇਹ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ: ‘ਅਸੀਂ ਦੁੱਧ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਮਥ ਕੇ, ਉਥੋਂ ਰਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗੇ।’ ਇਸ ਨਿਰਣੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਾਸੁਕੀ ਨੂੰ ਰੱਸੀ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਮਥਣ ਦੀ ਲੱਕੀ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ, ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਉਰਜਾ ਨਾਲ ਮਥਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਮਥਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰੱਸੀ ਵਜੋਂ ਵਰਤੇ ਗਏ ਸੱਪ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰਾਂ ਤੋਂ ਜ਼ਹਿਰ ਛੱਡਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨੂੰ ਕੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਕੱਟਣ ਲੱਗਾ। ਇੱਕ ਦਹਿਸ਼ਤਨਾਕ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ, ਹਾਲਾਹਲ ਨਾਮਕ ਜ਼ਹਿਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੂਨੀਆਂ—ਦੇਵ, ਅਸੁਰ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਸਾਰੇ ਸੜ ਗਏ। ਫਿਰ, ਦੇਵਤਾ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਮਹਾਂਦੇਵ, ਪਸ਼ੂਪਤੀ, ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਦਰ 'ਤੇ ਆਏ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ: 'ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ!' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮਹਾਂਦੇਵ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਉਥੇ ਆਏ; ਫਿਰ, ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਚਕ੍ਰ ਵਾਲੇ ਹਰਿ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਹਰਿ, ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ: 'ਇੱਥੇ ਕੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਮਥਿਆ—' 'ਜੋ ਤੁਹਾਡਾ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉਤਮ ਦੇਵ, ਅਤੇ ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ—ਤੁਸੀਂ ਅੱਗੇ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ, ਇਸ ਜ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ, ਪ੍ਰਭੂ।' ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦੇਵਤਾ ਉਥੋਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਰੰਗਧਾਰੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ— ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਹਰਾ, ਨੇ ਹਾਲਾਹਲ ਜ਼ਹਿਰ, ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਲੈ ਲਿਆ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਫਿਰ, ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਅਤੇ ਅਸੁਰ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਮੁੜ ਮਥਣ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਪਹਾੜ ਮਥਣ ਦੀ ਲੱਕੀ ਵਜੋਂ ਪਾਤਾਲ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੇ, ਦੇਵਤਾ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਮਧੁਸੂਦਨ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ: 'ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹੋ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸੁਰਗ ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ।' 'ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਤੁਸੀਂ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਉਠਾ ਸਕਦੇ ਹੋ।' ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਨੇ ਕਛੂਆ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਹਰਿ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲੇਟ ਗਏ, ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ; ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਵ, ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ, ਨੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਾਲ ਫੜਿਆ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ, ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਨੇ ਮਥਣ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ, ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਮਗਰੋਂ, ਆਯੁਰਵੈਦ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੂਪ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਧਰਮਵਾਨ, ਦੰਡ ਅਤੇ ਕਮੰਡਲ ਲੈ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਧਨਵੰਤਰੀ ਨਾਮਕ, ਅਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ। ਮਥਣ ਤੋਂ, ਰਾਮ, ਚੰਗੀਆਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਸਠ ਕਰੋੜ ਚਮਕਦਾਰ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ; ਅਤੇ ਕਾਕੁਤਸਥ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੇਵਕਣਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਨਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ, ਨਾ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਿਆ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਾ ਲਏ ਗਏ, ਉਹ ਸਭ ਲਈ ਸਾਂਝੀਆਂ ਮੰਨੀ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਵਰੁਣ ਦੀ ਧੀ ਵਾਰੁਣੀ, ਵੱਡੀ ਭਾਗਵਤੀ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ। ਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ, ਰਾਮ, ਵਾਰੁਣੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ, ਰਾਮ, ਉਸ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੈਤ ਅਸੁਰ ਬਣ ਗਏ, ਅਤੇ ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਗਏ; ਵਾਰੁਣੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੇ, ਦੇਵਤਾ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ। ਉੱਚੈਸ਼ਰਾਵਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਘੋੜਾ, ਅਤੇ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਰਾਮ; ਅਤੇ ਉਤਮ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੀ। ਫਿਰ, ਉਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਲਈ, ਰਾਮ, ਵੱਡੀ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਨਾਸ ਹੋਈ; ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ। ਸਾਰੇ ਅਸੁਰ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਏ; ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ, ਰਾਮ, ਜਿਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮਹਾਂ ਵਿਣੁ ਨੇ ਮੋਹਕ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਹਥਿਆ ਲਿਆ।