ਜਨਕ ਦੇ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ, ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਲੋਕ ਮਹਾਤਮਾ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਜਨਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕੀਰਤੀ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਫੈਲ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਉਸ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਉਹਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਰਿਸ਼ਯਮੂਕ ਪਹਾੜ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨਾਲ ਭੇਟ ਹੋਈ। ਦੋਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਾਅਦੇ ਹੋਏ—ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਦਾ, ਤੇ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਰਾਜਗੱਦੀ ਵਾਪਸ ਦਿਵਾਉਣ ਦਾ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ, ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਇਕ ਹੀ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇੰਝ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਵਾਨਰ ਅਤੇ ਰੀਛਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਵਾਅਦੇ ਉੱਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਵਧੇਰੇ ਦੇਰੀ ਨਾ ਲਾਈ ਤੇ ਚੌਥਾਈਆਂ ਵੱਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ, ਲੱਖਾਂ ਵਾਨਰ ਭੇਜ ਦਿੱਤੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ, ਉੱਪਰ, ਹੇਠਾਂ, ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਹੋ ਸਕੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਗਰੁੜ ਵਰਗੇ ਤੇਜ਼, ਕਈ ਹਵਾ ਵਰਗੇ ਅੜਿੱਕ, ਤੇ ਬੜੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ ਵੀਰ ਸਨ। ਮੈਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਹਨੁਮਾਨ ਹੈ, ਵਾਯੂ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ। ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਦੀ ਖਾਤਰ ਮੈਂ ਇਕ ਛਿਨ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ, ਜੋ ਸੌ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਸੀ, ਲੰਘ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਘੁੰਮਦਿਆਂ, ਮੈਂ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਲਿਆ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਵਣ! ਜੋ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਸਮਝਦਾਰ ਹੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਉਹ ਅਧਰਮ, ਖਤਰਨਾਕ ਅਤੇ ਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਰਾਮ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੌਣ, ਚਾਹੇ ਦੇਵ ਹੋਣ ਜਾਂ ਦਾਨਵ, ਟਿਕ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਤੀਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇ ਕੇ ਸੁਖੀ ਰਹਿ ਸਕੇ। ਮੇਰੀ ਇਹ ਗੱਲ, ਜੋ ਹਰ ਸਮੇਂ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ, ਧਰਮਕ ਅਤੇ ਉਚਿਤ ਹੈ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਲਿਆਓ—ਜਾਨਕੀ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦੇ ਦਿਓ। ਮੈਂ ਇਸ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ ਹੈ—ਹੁਣ ਜੇ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਵਸਤੂ ਮਿਲੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਾਕੀ ਕੰਮ ਰਾਘਵ ਦਾ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਕਾਰਜ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਜ ਸਿਰ ਵਾਲਾ ਸੱਪ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਉਸਨੂੰ, ਚਾਹੇ ਦੇਵ ਹੋਣ ਜਾਂ ਦਾਨਵ, ਵਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਜਿਹੜਾ ਭੋਜਨ ਵਿਸ਼ ਨਾਲ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬਲਵਾਨ ਵਲੋਂ ਹਜ਼ਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜੋ ਧਰਮ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਅਰਥ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰੋ। ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਅਜੇ ਅਜੈਤਾ ਸਮਝਦੇ ਹੋ, ਉਹ ਅੰਤ ਇੱਥੇ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨਾ ਤਾਂ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਨਾ ਯਕਸ਼, ਨਾ ਦਾਨਵ; ਰਾਘਵ ਮਨੁੱਖ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ—ਤਾਂ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਿਵੇਂ ਕਰੋਗੇ? ਅਧਰਮ ਦਾ ਫਲ, ਜੋ ਪਾਪ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਧਰਮ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਂਦਾ; ਧਰਮ, ਅਧਰਮ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਧਰਮ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹੋ, ਪਰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਅਧਰਮ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਦੇਖ ਲਵੋਗੇ। ਜਨਸਥਾਨ ਦੇ ਨਾਸ਼, ਵਾਲੀ ਦੇ ਵਧ, ਤੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ, ਆਪਣੇ ਲਈ ਭਲੇ ਦੀ ਸੋਚ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਅਕੇਲਾ ਲੰਕਾ ਨੂੰ, ਉਸਦੇ ਘੋੜਿਆਂ, ਰਥਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਇਹ ਮੇਰਾ ਉਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ। ਰਾਮ ਨੇ ਸਾਰਿਆਂ ਵਾਨਰਾਂ ਅਤੇ ਰੀਛਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਅਨਿਆਇ ਕੀਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਇੰਦਰ ਵੀ ਜੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ, ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹੋ? ਜਿਸਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਸੀਤਾ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਜੋ ਹੁਣ ਤੁਹਾਡੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਲੰਕਾ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਲਈ ਕਾਲ ਰਾਤ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਹ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੂਪ ਫਾਂਸੀ ਦਾ ਫੰਦਾ ਤੁਹਾਡੇ ਮੋਹਰੇ ਪੈ ਗਿਆ ਹੈ—ਆਪਣੀ ਰਾਖੀ ਦੀ ਸੋਚੋ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਸਦੇ ਕਿਲੇ ਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹਨ, ਰਾਮ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਵੇਖੋ। ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ, ਮੰਤਰੀਆਂ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ, ਭਰਾਵਾਂ, ਪੁੱਤਰਾਂ, ਧਨ, ਪਤਨੀਆਂ ਅਤੇ ਲੰਕਾ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਨਾ ਕਰੋ। ਸੁਣੋ, ਹੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ! ਮੈਂ ਜੋ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਸੱਚ ਹੈ—ਮੈਂ ਰਾਮ ਦਾ ਦੂਤ ਹਾਂ, ਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਵਾਨਰ ਹਾਂ। ਰਾਮ, ਜਿਸਦੀ ਮਹਾਨ ਕੀਰਤੀ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ, ਚਾਹੇ ਜਿੰਨੇ ਜੀਵ ਜੜ-ਚੇਤਨ ਹਨ, ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੇਵ, ਅਸੁਰ, ਮਨੁੱਖ, ਯਕਸ਼, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਨਾਗ, ਵਿਦਿਆਧਰ, ਗੰਧਰਵ, ਪਸ਼ੂ, ਸਿੱਧ, ਕਿੰਨਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਪੰਛੀ—ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਵੀ, ਰਾਮ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਰਾਮ, ਜਿਸਦੀ ਵੀਰਤਾ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਅਜਿਹਾ ਅਪਰਾਧ ਕੀਤਾ, ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲੜਨ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦਾ। ਦੇਵ, ਦਾਨਵ, ਗੰਧਰਵ, ਵਿਦਿਆਧਰ, ਨਾਗ ਜਾਂ ਯਕਸ਼—ਇਹ ਸਭ, ਜਦ ਰਾਮ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਨਾ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਚਤੁਰਮੁਖਾ, ਨਾ ਰੁਦ੍ਰ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ, ਜੋ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਦਾ ਨਾਸ਼ਕ ਹੈ, ਨਾ ਇੰਦਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ—ਕੋਈ ਵੀ ਰਾਘਵ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਜਦ ਵਾਨਰ ਨੇ ਇਹ ਅਟੱਲ, ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਨਿਰਭੈ ਬੋਲ ਕਹੇ, ਤਾਂ ਦਸ-ਮੁਹਾਂ ਰਾਵਣ ਦੇ ਨੇਤਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਫੜਕ ਉਠੇ, ਤੇ ਉਸਨੇ ਵੱਡੇ ਵਾਨਰ, ਹਨੁਮਾਨ, ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਹੈ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਦਾ ਬਾਵੰਜਵਾਂ ਅਧਿਆਇ।