ਹੇ ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ਜ, ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਸੁਣੀ, ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਉਮਰ ਤੇ ਯਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਬਾਲਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਂਤਾਲੀਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਬਾਲਕਾਂਡ ਵਿਚ ਪੈਂਤਾਲੀਵੇਂ ਸਰਗ ਨੂੰ ਸੁਣੋ। ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਸੁਣੀਆਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਰਾਮ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਗੰਗਾ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਭਰਨ ਦੀ ਕਥਾ ਦੱਸੀ, ਉਹ ਬੜੀ ਅਦਭੁਤ ਹੈ। ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਤੁਹਾਡੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਦਿਆਂ ਸਾਡੀ ਰਾਤ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੰਘ ਗਈ। ਮੈਂ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੋਵੇਂ ਰਾਤ ਭਰ ਤੁਹਾਡੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਨੂੰ ਸੋਚਦੇ ਰਹੇ।" ਸਵੇਰ ਹੋਈ, ਦਿਨ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਵੇਰੇ ਦੇ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਰਾਤ ਬੜੀ ਸੁਖਦਾਇਕ ਸੀ, ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਉੱਚੀ ਕਥਾ ਸੁਣੀ। ਹੁਣ ਆਓ, ਅਸੀਂ ਇਸ ਤਿੰਨ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਗੰਗਾ, ਜੋ ਸਭ ਨਦੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ, ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰੀਏ।" ਉਥੇ ਇੱਕ ਨਾਵ ਆ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਾਰ ਲੰਘਣਾ ਸੀ। ਇਹ ਨਾਵ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆ ਗਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਇੱਥੇ ਪੂਜਨੀਯ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਟੋਲੀ ਦਾ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਗੰਗਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ, ਉਥੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਟੋਲੀ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਟਿਕ ਗਏ। ਉਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ, ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ, ਚਲ ਪਏ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਨੁਮਾ, ਚਮਕਦਾਰ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਨਗਰੀ ਵੱਲ ਗਏ, ਜੋ ਸਵਰਗ ਵਰਗੀ ਸੀ। ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਰਾਮ ਨੇ ਹਥ ਜੋੜ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਨਗਰੀ ਕਿਸ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਹੈ? ਮੈਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਬਹੁਤ ਉਤਸੁਕਤਾ ਹੈ।" ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਅੱਗੇ ਹਨ, ਨੇ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਰਾਮ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਇੰਦਰ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣ। ਰਘੁ ਵੰਸ਼ਜ, ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਮੈਂ ਸੱਚ ਸੱਚ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਪੁਰਾਣੇ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁੱਗ ਵਿਚ, ਹੇ ਰਾਮ, ਦਿਤੀ ਦੇ ਬਲਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਧਨਵਾਨ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਅਮਰ, ਅਜਰ ਅਤੇ ਰੋਗ ਰਹਿਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਜਦ ਉਹ ਗਿਆਨਵਾਨ ਆਪਸ ਵਿਚ ਸੋਚ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਆਇਆ ਕਿ ਜੇ ਅਸੀਂ ਖੀਰ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਮਥਾਂਗੇ, ਤਾਂ ਉਥੋਂ ਅਮ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗੇ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਥਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕੀਤਾ, ਵਾਸੁਕੀ ਨਾਗ ਨੂੰ ਰੱਸੀ ਬਣਾਇਆ ਤੇ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਮਥਣ ਕਾਂਡਾ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਥਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਮਥਣ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਵਾਸੁਕੀ ਨਾਗ, ਜੋ ਰੱਸੀ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਸਿਰਾਂ ਤੋਂ ਜ਼ਹਿਰ ਨਿਕਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਚਬਾਉਣ ਲੱਗਿਆ। ਫਿਰ ਇਕ ਭਿਆਨਕ, ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਤੇ ਡਰਾਉਣਾ ਹਾਲਾਹਲ ਜ਼ਹਿਰ ਨਿਕਲਿਆ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ—ਦੇਵ, ਅਸੁਰ ਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਸੜਨ ਲੱਗ ਪਈ। ਫਿਰ ਦੇਵਤੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਮਹਾਦੇਵ, ਪਸ਼ੁਪਤੀ, ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਕੋਲ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਤਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, "ਸਾਡਾ ਉਧਾਰ ਕਰੋ, ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ!" ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਣ 'ਤੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਪ੍ਰਭੂ ਉਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਹਰਿ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸ਼ੰਖ ਤੇ ਚਕ੍ਰ ਹੈ, ਵੀ ਉਥੇ ਆ ਗਏ। ਹਰਿ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਕੀ ਨਿਕਲਿਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਦੇਵਤੇ ਮਥਣ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ?" "ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜੋ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਨਿਕਲਿਆ, ਜੋ ਤੁਹਾਡਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਿਆ—ਇਸ ਜ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ!" ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਹਰਿ ਉਥੋਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਰੰਗਧਾਰੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਹਰਾ, ਨੇ ਉਹ ਡਰਾਉਣਾ ਹਾਲਾਹਲ ਜ਼ਹਿਰ, ਜੋ ਅਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉਥੋਂ ਰੁਖਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਤੇ ਅਸੁਰ ਮੁੜ ਮਥਣ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ, ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਪਰ ਵੱਡਾ ਪਹਾੜ ਮਥਣ ਕਾਂਡਾ ਬਣ ਕੇ ਪਾਤਾਲ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਨੇ ਮਧੁਸੂਦਨ ਦੀ ਸਤਕਾਰੀ ਕੀਤੀ, "ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਸਰਾ ਹੋ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਵਰਗ ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ। ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ; ਤੁਸੀਂ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਉਚਕੋ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਨੇ ਕੱਛੂਏ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਹਰਿ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਲੇਟ ਗਏ, ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਪਹਾੜ ਰੱਖ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਵ, ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਨੇ ਪਹਾੜ ਦੇ ਚੋਟੀ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਾਲ ਫੜ ਲਿਆ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ, ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਨੇ ਮਥਣ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਇਕ ਮਨੁੱਖ ਉੱਭਰਿਆ। ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਹੱਥ ਵਿਚ ਦੰਡ ਤੇ ਕਮੰਡਲ ਲੈ ਕੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਧਨਵੰਤਰੀ ਨਾਮਕ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਨਾਲ ਹੀ ਚਮਕਦਾਰ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵੀ ਨਿਕਲੀਆਂ। ਹੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਰਖ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਮਥਣ ਤੋਂ ਜੋ ਅਸਲ ਨਿਕਲਿਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਇਸਤਰੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਸਾਠ ਕਰੋੜ ਚਮਕਦਾਰ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਉੱਭਰੀਆਂ, ਅਤੇ ਹੇ ਕਕੁਤਸਥ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੇਵਕ ਅਣਗਿਣਤ ਸਨ। ਨਾ ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ, ਨਾ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਿਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਹੀਂ ਲਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਭ ਦੇ ਲਈ ਸਾਂਝੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ, ਵਰੁਣ ਦੀ ਧੀ ਵਾਰੁਣੀ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਨਿਕਲੀ ਅਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ। ਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ, ਹੇ ਰਾਮ, ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ, ਪਰ ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ, ਹੇ ਵੀਰ, ਉਸ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਵਾਰੁਣੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ।