ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ, ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਾਨੋ-ਸ਼ੌਕਤ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ। ਰਾਵਣ ਦੇ ਬਾਂਹਾਂ, ਜੋ ਸੋਹਣੀਆਂ ਚੂੜੀਆਂ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਲਪੇਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਵੱਡੀਆਂ ਬਾਜੂ ਬੰਦਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਜ ਫਣ ਵਾਲੇ ਸੱਪ। ਉਹ ਇਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਹੀਰੇ ਜੜੇ ਹੋਏ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਦੇ ਸਿੰਘਾਸਣ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸੋਹਣੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ ਵਿਛੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਔਰਤਾਂ ਖੜੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਕੋਲੋਂ ਕੁਝ ਦੂਰ ਖੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਦਾਸੀਆਂ ਯਕ-ਪੂੰਛ ਵਾਲੇ ਪੱਖੇ ਹਿਲਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਰਾਵਣ ਦੇ ਨੇੜੇ-ਨੇੜੇ ਉਸ ਦੇ ਕੌਸ਼ਲ ਵਾਲੇ ਮੰਤਰੀ—ਦੁਰਧਰਾ, ਪ੍ਰਹਸਤ, ਮਹਾਪਾਰਸ਼ਵ ਅਤੇ ਨਿਕੁੰਭਾ—ਬੈਠੇ ਸਨ। ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਚਾਰ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ 'ਤੇ ਮਾਣ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਰੇ ਸਮੁੰਦਰ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਚਤੁਰ ਅਤੇ ਸੁਭਾਗਾ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਇੰਦਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਰਾਵਣ, ਨੂੰ ਅਣਮਿੱਥੀ ਔਜਸ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਮਾਨੋ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਘਣਘੋਰ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਡਰਾਉਣੇ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਕਸ਼ਸ ਖੜੇ ਸਨ, ਹਨੁਮਾਨ, ਅਦਭੁਤਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਦੀ ਚਮਕਦਾਰ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨੇ ਹਨੁਮਾਨ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ—ਕਿਹੜਾ ਰੂਪ, ਕਿਹੜਾ ਸਹਾਸ, ਕਿਹੜੀ ਤਾਕਤ, ਕਿਹੜੀ ਚਮਕ! ਰਾਵਣ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲਕਸ਼ਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਜੇ ਅਧਰਮ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਰਾਕਸ਼ਸ ਰਾਜਾ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਬਣ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਪਰ, ਆਪਣੇ ਨਿਰਦਈ ਤੇ ਕਰੂੜ ਕਰਤੂਤਾਂ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਲੋਂ ਨਿੰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਰਾਵਣ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵ—ਦੇਵਤੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਦਾਨਵ—ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਡਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਇਕ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਹਨੁਮਾਨ, ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਵਣ ਦੀ ਅਣਮਾਪ ਤਾਕਤ ਬਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੁਣ ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਦੇ ਪੰਜਵੀਂਅ ਪਚਾਸਵੀਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਾਵਣ ਨੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਾਂਹਾਂ ਅਤੇ ਪੀਲੇ ਨੈਣਾਂ ਵਾਲਾ ਰਾਵਣ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਾਂ ਲਈ ਡਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੀ, ਵੱਡੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੱਕ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਕਿ ਕੀ ਇਹ ਵਾਂਦਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਕੋਈ ਦਿਵ੍ਯ ਨੰਦੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਦੇ ਕੈਲਾਸ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ ਸੀ? ਜਾਂ ਇਹ ਕੋਈ ਬਾਣਾ ਜਾਂ ਅਸੁਰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ? ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ, ਢੰਗ ਨਾਲ, ਰਾਵਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀ ਪ੍ਰਹਸਤ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਇਸ ਦੁਸਟ ਨੂੰ ਪੁੱਛੋ ਕਿ ਇਹ ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਕੀ ਹੈ? ਇਸ ਨੇ ਬਾਗ ਕਿਉਂ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਡਰਾਇਆ? ਇਹ ਮੇਰੇ ਅਜੈਯ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਆਇਆ, ਜਾਂ ਇਸ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੀ ਮੁਰਾਦ ਕੀ ਹੈ? ਇਸ ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛੋ।" ਰਾਵਣ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਪ੍ਰਹਸਤ ਨੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਨ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਸ਼ਾਂਤ ਰਹੋ, ਤੈਨੂੰ ਡਰਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਇੰਦਰ ਨੇ ਇੱਥੇ ਭੇਜਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਸੱਚ ਦੱਸ, ਤੈਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲੇਗੀ। ਜਾਂ ਜੇ ਤੂੰ ਕੁਬੇਰ, ਯਮ, ਵਰੁਣ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਨੁ ਵਲੋਂ ਆਇਆ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਵੀ ਸੱਚ ਦੱਸ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਰੀ ਚਮਕ ਸਿਰਫ਼ ਵਾਂਦਰ ਦੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ। ਸੱਚ ਦੱਸ, ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਝੂਠ ਬੋਲਿਆ ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣੀ ਔਖੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਹਨੁਮਾਨ, ਜੋ ਵਾਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਸੀ, ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਂ ਨਾ ਤਾਂ ਇੰਦਰ, ਯਮ ਜਾਂ ਵਰੁਣ ਦਾ ਸਾਥੀ ਹਾਂ, ਨਾ ਕੁਬੇਰ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਨੁ ਵਲੋਂ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਮੇਰੀ ਸਿਰਫ ਵਾਂਦਰ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ ਤੇ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ, ਜੋ ਦੁਲਭ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਰਾਕਸ਼ਸ ਰਾਜਾ ਦੇ ਬਾਗ ਨੂੰ ਮੈਂ ਇਸ ਲਈ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਾਂ। ਫਿਰ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਜੋ ਲੜਾਈ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਸਨ, ਆ ਗਏ। ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਮੈਂ ਲੜਿਆ। ਨਾ ਤਾਂ ਦੇਵਤੇ, ਨਾ ਅਸੁਰ, ਮੈਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਜਾਂ ਫਾਸੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਰਦਾਨ ਮੈਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਹਥਿਆਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋਇਆ। ਹਥਿਆਰ ਤੋਂ ਛੁਟਣ ਤੇ, ਮੈਨੂੰ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਕੋਲ ਲਿਆਇਆ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਰਾਮ ਦੇ ਕਿਸੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਰਾਘਵ ਦਾ ਦੂਤ ਜਾਣ, ਜਿਸ ਦੀ ਊਰਜਾ ਅਣਮਾਪ ਹੈ। ਹੁਣ, ਹੇ ਰਾਵਣ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੈ।" ਹੁਣ ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਦੀ ਇਕਵੰਜੀ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਵਣ ਨੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ, ਵਾਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਸੀ, ਅਡੋਲ ਤੇ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਖੜਾ ਵੇਖਿਆ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਦਸ-ਮੁਖੀ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਅਰਥਪੂਰਨ ਬੋਲ ਕਹੇ, "ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਸੁਗਰੀਵ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਹੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਵਾਂਦਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਤੇਰਾ ਭਰਾ ਸੁਗਰੀਵ ਤੇਰੀ ਖੈਰੀਅਤ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ।" "ਹੁਣ ਸੁਣ, ਤੇਰੇ ਭਰਾ ਸੁਗਰੀਵ ਦਾ ਆਦੇਸ਼, ਜੋ ਧਰਮ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਜੋ ਇਥੇ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਉਚਿਤ ਹੈ। ਦਸ਼ਰਥ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਰਥ, ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਸਨ, ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਵੱਡੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਪਿਆਰਾ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੀ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਦੰਡਕ ਵਨ ਨੂੰ ਚਲਿਆ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ, ਰਾਮ ਨਾਮ ਦਾ, ਮਹਾਨ ਤੇਜਸਵੀ, ਸਦਾ ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਤੁਰ ਪਿਆ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਾਨ, ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਗਰੀਵ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਸੁਣਾਇਆ, ਜੋ ਸੱਚਾਈ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਹਿਤ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।