ਹੇ ਰਾਮਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਗੰਗਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਬਾਰੇ ਪੂਰੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਾਮ ਦਾ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਗੰਗਾ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਕਥਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਕਈ ਹੀ ਧੰਨ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਜੀਵਨਦਾਇਨੀ, ਫਲਦਾਇਕ ਤੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਪੂਰਵਜ ਅਤੇ ਦੇਵਤੇ ਸਭ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੰਗਾ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਤੇ ਮੰਗਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ਜ ਰਾਮਾ, ਜੋ ਵੀ ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਉਮਰ ਤੇ ਯਸ਼ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਬਾਲਕਾਂਡ ਦੇ ਚੁਤਾਲੀਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਚੁਨਚਾਲੀਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਜਦੋਂ ਰਾਘਵ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਨੂੰ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ, "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਕੁਝ ਦੱਸਿਆ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਉਣ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਭਰ ਦੇਣ ਦੀ ਕਥਾ, ਬੜੀ ਅਦਭੁਤ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਸੂਦਨ, ਸਾਡੀ ਇਹ ਰਾਤ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਪਲ ਵਿੱਚ ਲੰਘ ਗਈ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੀ ਪੂਰੀ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੇ। ਮੈਂ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਦੋਵੇਂ ਨੇ, ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਕਥਾ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਪੂਰੀ ਰਾਤ ਬਿਤਾ ਦਿੱਤੀ।" ਸਵੇਰ ਹੋਈ, ਦਿਨ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ, ਤੇ ਰਾਘਵ ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਸਵੇਰੇ ਦੇ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਕੋਲ ਆਏ ਤੇ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਕਿਹਾ, "ਰਾਤ ਸੁਖਮਈ ਬੀਤ ਗਈ, ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਵੀ ਸੁਣ ਲਈ; ਹੁਣ ਆਓ, ਅਸੀਂ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਪਾਰ ਕਰੀਏ।" ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਚਨਾਂ ਉੱਤੇ, ਜੋ ਸਾਧੂਆਂ ਲਈ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਾਰ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਨਾਉਂ ਸੀ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਆ ਗਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਮਹਾਨ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਇੱਥੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਕਉਸ਼ਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਸਮੂਹਕ ਪਾਰ ਉਤਾਰਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਸਾਧੂਆਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਆ ਕੇ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲੱਗੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਰਾਘਵ ਰਾਮ ਸਮੇਤ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਨਗਰੀ ਵੱਲ ਚਲੇ, ਜੋ ਸਵਰਗ ਵਰਗੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਥੇ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਦਵਾਨ ਰਾਮ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਕੋਲ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਇੱਥੇ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਵੱਸਦਾ ਹੈ? ਮੈਂ ਇਹ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਬਹੁਤ ਉਤਸੁਕਤਾ ਹੈ।" ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਧੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਨੇ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਥਾ ਦੱਸਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। "ਸੁਣ, ਰਾਮਾ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਇੰਦਰ ਦੀ ਕਥਾ ਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਤੇਨੂੰ ਸਚ-ਸਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਦਿਤੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਬੜੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਪੁੱਤਰ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਫਿਰ, ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਹ ਵੱਡੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ: ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਅਮਰ, ਅਜਰ ਤੇ ਰੋਗ ਰਹਿਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਾਂ? ਜਦ ਉਹ ਸਿਆਣੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਇਆ: ਜੇ ਅਸੀਂ ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਮਥੀਏ, ਤਾਂ ਉਥੋਂ ਅਮ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕਰ ਲਿਆ, ਤੇ ਵਾਸੁਕੀ ਨਾਗ ਨੂੰ ਰੱਸੀ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਮੰਦਰਾਚਲ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਮਥਣ ਦੀ ਛੜੀ, ਤੇ ਵੱਡੀ ਉਰਜਾ ਨਾਲ ਮਥਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਮਥਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਸੱਪ, ਜੋ ਰੱਸੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਸਿਰਾਂ ਤੋਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਵਿਸ਼ ਉਗਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਚੱਬਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ, ਅੱਗ ਵਰਗਾ, ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਤੀਖਾ ਹਾਲਾਹਲ ਵਿਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ—ਦੇਵਤੇ, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਤਪਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਮਹਾਂਦੇਵ ਸ਼ੰਕਰ, ਪਸ਼ੁਪਤੀ, ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਕੋਲ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, 'ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ!' ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ ਉਥੇ ਆਏ। ਫਿਰ, ਸ਼ੰਖ ਤੇ ਚਕ੍ਰ ਧਾਰੀ ਹਰੀ ਵੀ ਉਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਹਰੀ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਰੁਦ੍ਰ ਜੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: 'ਇਹ ਕੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਦੇਵਤੇ ਮਥਣ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ?' ਫਿਰ ਕਿਹਾ, 'ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਜੋ ਕੁਝ ਤੇਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅੱਗੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈ।' ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਹਰੀ ਉਥੋਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਡਰ ਅਤੇ ਹਰੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਹਰਾ ਨੇ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਹਾਲਾਹਲ ਵਿਸ਼, ਜੋ ਅਮ੍ਰਿਤ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਲੈ ਲਿਆ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ ਉਥੋਂ ਚਲੇ ਗਏ। ਫਿਰ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਅਸੁਰ ਮੁੜ ਮਥਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਪਰ ਵੱਡਾ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਮਥਣ ਕਰਦਿਆਂ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਤਦ, ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਗੰਧਰਵ, ਮਧੁਸੂਦਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ: 'ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਸਰਾ ਹੋ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸੁਰਗਵਾਸੀਆਂ ਦੇ।' 'ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ; ਤੁਸੀਂ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਉੱਠਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।' ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਨੇ ਕਛੂਏ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਹਰੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲੇਟ ਗਏ, ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਪਹਾੜ ਰੱਖਿਆ, ਤੇ ਕੇਸ਼ਵ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਉੱਪਰੋਂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਾਲ ਫੜ ਲਿਆ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿ ਕੇ, ਪਰਮਪੁਰਖ ਨੇ ਮਥਣ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਧਨਵੰਤਰੀ ਨਾਮਕ, ਦੰਡ ਤੇ ਕਮੰਡਲ ਲੈ ਕੇ ਨਿਕਲਿਆ; ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਚਮਕਦਾਰ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ। ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਦੇ ਮਥਣ ਤੋਂ, ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਹਨਾਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਠ ਕਰੋੜ ਚਮਕਦਾਰ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ, ਅਤੇ, ਹੇ ਕਕੁਤਸਥ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੇਵਕਣਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।