ਜਦੋਂ ਨਵੇਂ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਈ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਛਾ ਗਈ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਗਏ, ਹਰ ਕੋਈ ਸੁਖੀ ਅਤੇ ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ। ਇਥੇ, ਹੇ ਰਾਮ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਗੰਗਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਬਾਰੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੇਰੀ ਭਲਾਈ ਹੋਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਧਿਆ ਦਾ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਇਹ ਗੰਗਾ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਕਥਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧੰਨ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਆਯੁਸ਼ਮਾਨ, ਫਲਦਾਇਕ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਪੂਰਵਜ ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਸਭ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੰਗਾ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਕਥਾ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਤੇ ਮੰਗਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਭ ਮਨੋਰਥ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਯੁ ਤੇ ਯਸ਼ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਬਾਲਕਾਂਡ ਦੀ ਚੁਤਾਲੀ ਸੰਸਕਾਰ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਚੁਂਤਾਲੀਵੀਂ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਦੀ ਗੱਲ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਸੁਣੀ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਗੰਗਾ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਭਰਨ ਦੀ ਵਾਰਤਾ ਦੱਸੀ, ਉਹ ਬੜੀ ਅਦਭੁਤ ਹੈ। ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਸੂਦਨ, ਤੁਹਾਡੀ ਪੂਰੀ ਕਥਾ ਸੁਣਦਿਆਂ ਸਾਡੀ ਰਾਤ ਪਲ ਵਿੱਚ ਲੰਘ ਗਈ। ਮੈਂ ਤੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ (ਲਕਸ਼ਮਣ) ਪੂਰੀ ਰਾਤ ਤੁਹਾਡੀ ਮੰਗਲਮਈ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੇ।” ਸਵੇਰੇ, ਜਦੋਂ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਵੇਰੇ ਦੇ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਧੰਨ ਹੈ ਇਹ ਰਾਤ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇਹ ਉੱਤਮ ਕਥਾ ਸੁਣੀ। ਹੁਣ ਆਓ, ਇਸ ਤੀਨ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਾਲੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗੰਗਾ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰੀਏ।” ਇਸ ਵੇਲੇ, ਉਹ ਨਾਵ, ਜਿਸਨੂੰ ਧਰਮੀਕ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਆਸਾਨ ਸੀ, ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਆਮਦ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦਿਆਂ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਆ ਗਈ। ਮਹਾਨ ਰਾਘਵ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੌਸ਼ਿਕ (ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ) ਨੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ। ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਫਿਰ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਰਾਮ ਸਮੇਤ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਸ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਆਕਰਸ਼ਕ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਨਗਰੀ ਵੱਲ ਚਲੇ, ਜੋ ਸਵਰਗ ਵਰਗੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਬਹੁਤ ਗਿਆਨੀ ਰਾਮ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਇੱਥੇ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਉਤਸੁਕ ਹਾਂ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ।” ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਥਾ ਕਹਿਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। “ਸੁਣੋ ਰਾਮ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਇੰਦਰ ਦੀ ਕਥਾ ਤੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵਾਪਰਿਆ, ਉਹ ਸੱਚ-ਸੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਰਾਮ, ਦਿਤੀ ਦੇ ਮਹਾਬਲੀ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਧਨਵਾਨ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਅਮਰ, ਅਜਰਾ ਤੇ ਰੋਗ ਰਹਿਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਗਿਆਨੀ ਇਹ ਸੋਚ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਆਇਆ ਕਿ ਅਸੀਂ ਦੂਧ-ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਮਥ ਕੇ, ਉਥੋਂ ਅਮ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੀਏ। ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਾਸੁਕੀ ਨਾਗ ਨੂੰ ਰੱਸੀ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਮਥਣ ਦੀ ਛੜੀ ਬਣਾਇਆ ਤੇ ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮਥਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਮਥਣ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰੱਸੀ ਵਜੋਂ ਵਰਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸੱਪ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰਾਂ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ ਉਗਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਆਪਣੀ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਜੀਭ ਨਾਲ ਪੱਥਰਾਂ ਨੂੰ ਚੱਬਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਹਾਲਾਹਲ ਵਿਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ—ਦੇਵਤੇ, ਅਸੁਰ ਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਸੜਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਮਹਾਦੇਵ, ਪਸ਼ੁਪਤਿਨਾਥ, ਰੁਦ੍ਰ ਕੋਲ ਗਏ ਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ‘ਬਚਾਓ, ਬਚਾਓ!’ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਐਸਾ ਆਖਣ 'ਤੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ; ਫਿਰ ਸ਼ੰਖ ਤੇ ਚਕ੍ਰ ਧਾਰੀ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਵੀ ਉੱਥੇ ਅਵਤਰਨ ਹੋਏ। ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਨੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, ‘ਜਦੋਂ ਦੇਵਤੇ ਮਥਣ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਇਹ ਕੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ?’ ‘ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ ਦੇਵਤਾ, ਜੋ ਤੇਰਾ ਹੀ ਹੈ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅੱਗੇ ਆਇਆ ਹੈ, ਤੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ, ਇਹ ਵਿਸ਼ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ।’ ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਵਧੀਆ ਦੇਵਤਾ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਉੱਥੋਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਡਰ ਅਤੇ ਹਰੀ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਹਰਾ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਹਾਲਾਹਲ ਵਿਸ਼, ਜੋ ਅਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਲੈ ਲਿਆ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਅਸੁਰ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਭੂਸ਼ਣ, ਮੁੜ ਮਥਣ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ, ਪਰ ਵੱਡਾ ਪਹਾੜੀ ਮਥਣ ਡੰਡਾ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਤਦ, ਦੇਵਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਸਮੇਤ ਮਧੁਸੂਦਨ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ‘ਤੂੰ ਹੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਦੇਵਲੋਕ ਵਾਸੀਆਂ ਦਾ।’ ‘ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ, ਸਾਨੂੰ ਬਚਾ; ਤੂੰ ਹੀ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਉੱਠਾ ਸਕਦਾ ਹੈਂ।’ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਨੇ ਕਛੂਏ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਹਰੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲੈਟ ਗਏ ਤੇ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ ਤੇ ਰੱਖ ਲਿਆ; ਕੇਸ਼ਵ, ਜੋ ਜਗਤ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਉਸਨੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਾਲ ਫੜਿਆ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ, ਪਰਮਪੁਰਖ ਨੇ ਚਰਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਮਗਰੋਂ, ਆਯੁਰਵੇਦ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਧਨਵੰਤਰੀ ਨਾਮ ਦਾ, ਦੰਡ ਤੇ ਕਮੰਡਲੁ ਲੈ ਕੇ, ਉੱਤਮ ਆਚਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਸਮੁੰਦਰ ਮਥਣ ਤੋਂ, ਰਾਮ, ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੀਆਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੋਈ।