ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਨੇ ਜਲ-ਤਰਪਣ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਸੁਖ-ਸਮਪੰਨਤਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਈ, ਹੇ ਰਾਘਵ! ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ-ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਅਤੇ ਨਿਰਭੀਤ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਮ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਗੰਗਾ ਜੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੁਹਾਡੀ ਭਲਾਈ ਹੋਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਝ ਦਾ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧੰਨ ਹੈ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜੀਵਨ-ਦਾਇਕ ਅਤੇ ਸੁਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਦੇਵਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੰਗਾ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਦੀ ਇਹ ਕਥਾ ਆਯੁਸ਼ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਯੁ ਅਤੇ ਯਸ਼ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਬਾਲ ਕਾਂਡ ਦਾ ਚੌਂਤਾਲੀਵਾਂ ਸਰਗ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਪੈਂਤਾਲੀਵਾਂ ਸਰਗ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਰਾਘਵ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ, ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਨੂੰ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਿਆ, "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਕੁਝ ਦੱਸਿਆ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਕਟਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਭਰਨ ਦੀ ਕਥਾ, ਇਹ ਸਭ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਹੈ। ਹੇ ਰਣ-ਜੀਤਣ ਵਾਲੇ, ਤੁਹਾਡੀ ਕਥਾ ਸੁਣਦਿਆਂ ਸਾਡੀ ਰਾਤ ਪਲ ਵਿੱਚ ਲੰਘ ਗਈ।" "ਸਾਰੀ ਰਾਤ, ਮੈਂ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਇਸ ਮੰਗਲਮਈ ਕਥਾ ਉੱਤੇ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਜਦੋਂ ਸਵੇਰ ਹੋਈ ਅਤੇ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਤਦ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਵੇਰੇ ਦੇ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਮਹਾਤਮਾ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਧੰਨ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ, ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਕਥਾ ਸੁਣ ਲਈ। ਹੁਣ ਆਓ, ਅਸੀਂ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਤਿੰਨ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰੀਏ।'" "ਇਹ ਨਾਵ, ਜੋ ਸਾਧੂ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕਰ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੁਹਾਡੇ ਆਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣਕੇ ਤੁਰੰਤ ਆ ਗਈ ਹੈ।" ਰਾਘਵ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਜਦ ਉਹ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ, ਸਾਧੂ-ਸਮੂਹ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਫਿਰ, ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਰਾਘਵ ਸਮੇਤ, ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਨਗਰੀ ਵੱਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲੇ, ਜੋ ਸੁਰਗ ਵਾਂਗ ਸੀ। ਉਥੇ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਰਾਮ ਨੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਮਹਾਤਮਾ, ਇੱਥੇ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਵੱਸਦਾ ਹੈ? ਮੈਂ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਗਈ ਹੈ।" ਰਾਮ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰਿਆਂ ਸਾਧੂਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਨੇ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਥਾ ਦੱਸਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। "ਹੇ ਰਾਮ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਇੰਦਰ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੱਚ ਸੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ।" "ਪਹਿਲਾਂ, ਕਲਯੁਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਦਿਤੀ ਦੇ ਬਲਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਧਨ-ਧਾਨ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਪੁੱਤਰ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਸੋਚ ਵਿਚ ਪੈ ਗਏ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਅਮਰ, ਅਜਰ ਅਤੇ ਰੋਗ ਰਹਿਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਾਂ?" "ਜਦ ਉਹ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸੋਚ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਕਿ ਜੇ ਅਸੀਂ ਖੀਰ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਮਥੀਏ, ਤਾਂ ਉਥੋਂ ਅਮ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।" "ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਾਸੁਕੀ ਨਾਗ ਨੂੰ ਰੱਸੀ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਮੰਦਰਾਚਲ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਮਥਣ ਦੀ ਲਾਟੀ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮਥਣ ਲੱਗ ਪਏ।" "ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਮਥਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਾਸੁਕੀ ਸਰਪ, ਜੋ ਰੱਸੀ ਬਣਿਆ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਸਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਹਿਰ ਨਿਕਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਪੱਥਰਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।" "ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ, ਅੱਗ ਵਰਗਾ, ਹਾਲਾਹਲ ਨਾਮਕ ਜ਼ਹਿਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ—ਦੇਵਤਾ, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਸੜਣ ਲੱਗ ਪਏ।" "ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਬਚਾਉਣ ਲਈ, ਮਹਾਦੇਵ ਸ਼ੰਕਰ, ਪਸ਼ੁਪਤੀ, ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬੋਲੇ, 'ਬਚਾਓ, ਬਚਾਓ!'" "ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਉਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਫਿਰ, ਸੰਖ ਅਤੇ ਚਕਰ ਵਾਲੇ ਹਰੀ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।" "ਹਰੀ, ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, 'ਇਹ ਕੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਦ ਦੇਵਤੇ ਮਥਣ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ?'" "'ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜੋ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਹਾਡਾ ਹੈ; ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਜ਼ਹਿਰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ।'" "ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਹਰੀ ਉਥੋਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਹਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਹਾਲਾਹਲ ਜ਼ਹਿਰ ਲੈ ਲਿਆ, ਜੋ ਅਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ ਉਥੋਂ ਚਲੇ ਗਏ।" "ਫਿਰ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਮੁੜ ਮਥਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਭੂਸ਼ਣ! ਪਰ ਮੰਦਰਾਚਲ ਪਹਾੜ, ਜੋ ਮਥਣ ਦੀ ਲਾਟੀ ਸੀ, ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।" "ਫਿਰ, ਦੇਵਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਮਧੁਸੂਦਨ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ, 'ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹੋ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸੁਰਗਵਾਸੀਆਂ ਦੇ।'" "'ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ, ਸਾਨੂੰ ਬਚਾਓ; ਤੁਸੀਂ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਉਠਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।' ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਹਰੀ ਨੇ ਕੱਛਪ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ।" "ਹਰੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲੇਟ ਗਏ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ। ਕੇਸ਼ਵ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਫੜ ਲਿਆ।" "ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਮਥਣ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਮਥਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਯੁਰਵੇਦ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।" "ਉਹ ਧਰਮੀ, ਦੰਡ ਅਤੇ ਕਮੰਡਲੁ ਲੈ ਕੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਧਨਵੰਤਰੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਚਮਕਦਾਰ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈਆਂ।