ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਰਾਮਾਯਣਮ੍

ਹੇ ਰਾਮ, ਜਦੋਂ ਗੰਗਾ ਦਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਤਰਨ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਤੇਰਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਸੀ, ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂਆਂ ਦੇ ਸੰਹਾਰਕ। ਇਸ ਉਤਾਰ ਨਾਲ ਤੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਮਹਾਨ ਆਸ਼ਰਮ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਹੁਣ, ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜਿਵੇਂ ਰੀਤ ਹੈ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ। ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਜਲ-ਤਰਪਣ ਕਰ, ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਵੀ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਆਪਣਾ ਰਾਹ ਲੈ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ, ਜਿਵੇਂ ਆਏ ਸੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦੇਵ ਲੋਕ ਵੱਲ ਪਰਤ ਗਏ। ਫਿਰ ਭਾਗੀਰਥ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਤੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ, ਸਗਰਾਂ ਲਈ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਰੀਤ ਰਿਵਾਜ ਨਾਲ, ਉਤਮ ਜਲ-ਤਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਨਿਭਾ ਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਰਬ ਸੁਖ, ਧਨ-ਧਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮਿਲਿਆ, ਉਹ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ, ਹੇ ਰਾਘਵ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਗਏ, ਉਹ ਸੁਖੀ, ਨਿਰਭੈ ਅਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ। ਹੇ ਰਾਮ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਗੰਗਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਰੇ ਇਹ ਕਥਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ; ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਂਝ ਦਾ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਕਥਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਖੱਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਸੁਣਾਈ, ਉਹ ਧੰਨ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਜੀਵਨਦਾਇਕ, ਫਲਦਾਇਕ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਰ ਤੇ ਦੇਵਤਾ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਗੰਗਾ ਦੇ ਉਤਰਨ ਦੀ ਇਹ ਕਥਾ ਆਯੁ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਆਯੁ ਅਤੇ ਯਸ਼ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਵਾਚਕ ਨੇ ਚੌਂਤਾਲੀਵਾਂ ਸਰਗਾ ਬਾਲਕਾਂਡ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਾਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਸਮਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ ਪੈਂਤਾਲੀਵਾਂ ਸਰਗਾ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣ। ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣੀ, ਤਦ ਰਾਘਵ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੋਵੇਂ ਅਸ਼ਚਰਜ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਕੁਝ ਤੁਸੀਂ ਦੱਸਿਆ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਉਤਰਨ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਭਰਨ ਦੀ ਕਥਾ, ਬੜੀ ਅਦਭੁਤ ਹੈ। ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਸੰਹਾਰਕ, ਇਹ ਰਾਤ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਤੇਰੀ ਕਥਾ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹਿ ਕੇ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਿਤਾ ਦਿੱਤੀ। ਮੈਂ ਅਤੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰ (ਲਕਸ਼ਮਣ) ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਇਹ ਰਾਤ ਤੇਰੀ ਸ਼ੁਭ ਕਥਾ ਵਿਚ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲੰਘ ਗਈ।” ਫਿਰ, ਜਦ ਸਵੇਰ ਹੋਈ, ਰਾਘਵ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਸਵੇਰੇ ਦੇ ਕਰਮ ਨਿਭਾ ਕੇ, ਤਪਸਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਧੰਨ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ, ਉੱਚਤ ਕਥਾ ਸੁਣ ਲਈ; ਹੁਣ ਆਓ, ਪਵਿੱਤਰ ਤਿੰਨ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰੀਏ। ਦੇਖੋ, ਇਹ ਨੌਕਾ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਧਰਮਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕੀਤਾ, ਸਾਡੇ ਆਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਆ ਗਈ ਹੈ।” ਰਾਘਵ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਲਈ ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉੱਤਰੀ ਕਿਨਾਰੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਰਾਘਵ ਦੇ ਨਾਲ, ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਬੜੀ ਮਨੋਹਰ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਨਗਰੀ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ, ਜੋ ਸਵਰਗ ਵਰਗੀ ਸੀ। ਉਸ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਰਾਮ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਮਹਾਨ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਇੱਥੇ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਵੱਸਦਾ ਹੈ? ਮੈਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਉਤਸੁਕ ਹਾਂ।” ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। “ਸੁਣ, ਹੇ ਰਾਮ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ਜੋ ਕਥਾ ਸੁਣੀ ਹੈ, ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਜੋ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਵਾਪਰਿਆ, ਉਹ ਸੱਚ ਸੱਚ ਸੁਣ, ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ। ਪੁਰਾਤਨ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਰਾਮ, ਦਿਤੀ ਦੇ ਬਲਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਮਹਾਨ, ਧਨਵਾਨ, ਧਰਮਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਫਿਰ, ਹੇ ਨਰਸ਼ੇਰ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ—ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਅਮਰ, ਅਜਰ ਅਤੇ ਰੋਗ ਰਹਿਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਾਂ? ਜਦ ਉਹ ਗਿਆਨਵਾਨ ਸੋਚ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਆਇਆ ਕਿ ਅਸੀਂ ਦੁੱਧ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਮਥ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਰਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੀਏ। ਇਹ ਨਿਸਚੇ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਾਸੁਕੀ ਸੱਪ ਨੂੰ ਰੱਸੀ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਮਥਾਣੀ; ਬਹੁਤ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ churn ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਮਥਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਦ ਵਾਸੁਕੀ ਸੱਪ, ਜੋ ਰੱਸੀ ਸੀ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਹਿਰ ਛੱਡਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਚਟਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦੰਦ ਮਾਰ ਕੇ ਕੱਟਣ ਲੱਗਾ। ਤਦ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਜਲਦਾ, ਹਾਲਾਹਲ ਨਾਮਕ ਜ਼ਹਿਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ—ਦੇਵ, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਤਪ ਗਿਆ। ਤਦ ਦੇਵਤੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਮਹਾਦੇਵ, ਪਸ਼ੂਪਤੀ, ਰੁਦ੍ਰ ਕੋਲ ਗਏ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ—'ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ!'। ਇੰਝ ਅਰਦਾਸ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਮਹਾਦੇਵ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਫਿਰ ਸੰਖ ਅਤੇ ਚਕ੍ਰ ਵਾਲੇ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੁ) ਵੀ ਉੱਥੇ ਆਏ। ਹਰੀ ਮੁਸਕੁਰਾ ਕੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, 'ਇਹ ਕੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਦ ਦੇਵ churn ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ?' 'ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜੋ ਕੁਝ ਤੇਰਾ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਇੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ, ਤੂੰ ਅੱਗੇ ਵੱਧ ਕੇ ਇਸ ਜ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ।' ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਹਰੀ ਉੱਥੋਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਜਦ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਡਰ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਹਰੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਹਾਲਾਹਲ ਜ਼ਹਿਰ, ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਾਂਗ ਭਿਆਨਕ ਸੀ, ਲੈ ਲਿਆ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਉੱਥੋਂ ਚਲੇ ਗਏ। ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਵਾਪਸ churn ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਪਰ ਵੱਡਾ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ, ਜੋ churn ਦੀ ਮਥਾਣੀ ਸੀ, ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।