ਰਾਜਾ ਦਿਲੀਪ, ਜੋ ਬੜੇ ਹੀ ਧਰਮਾਤਮਾ ਸਨ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀਆਂ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਤੇ ਤਪਸਵੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਤਵ-ਪੂਰਨ ਰਾਜਧਰਮ ਨਾਲ ਮੇਰੇ (ਭਗਵਾਨ) ਵਰਗੇ ਹੀ ਤਪ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਸਨ। ਹੇ ਭਾਗੀਰਥ, ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਿਲੀਪ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਪ੍ਰਭਾ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ, ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਲਿਆਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਰਹੇ। ਪਰ ਤੂੰ, ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਤੇ ਪੂਰਾ ਉਤਰੇਂ ਤੇ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਤੇ ਮਾਣਯੋਗ ਖ਼ਿਆਤਿ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ। ਇਹ ਗੰਗਾ ਦਾ ਉਤਰਣਾ ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂਆਂ ਦੇ ਸੰਘਾਰਕ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਮਹਾਨ ਆਲਯ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਹੁਣ, ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜਿਵੇਂ ਢੰਗ ਹੈ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰ; ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਪੁੰਨ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ। ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਤੂੰ ਜਲ-ਤਿਲਾਂਜਲੀ ਕਰ—ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਤੂੰ ਵੀ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ, ਜਿਵੇਂ ਆਏ ਸਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਰਤ ਗਏ। ਫਿਰ ਭਾਗੀਰਥ, ਉਹ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ, ਨੇ ਸਗਰਾਂ ਲਈ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਤਮ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਲ-ਤਿਲਾਂਜਲੀ ਕਰੀ। ਪਿਤਰ-ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪਰਤਿਆ; ਉਹ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨਾਲ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਕਰਣ ਲੱਗਾ। ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਰਾਜਾ ਮਿਲਿਆ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ-ਤਕਲੀਫਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਮ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਗੰਗਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ, ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਧਿਆ ਦਾ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਕਥਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧੰਨ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਜੀਵਨਦਾਇਕ, ਫਲਦਾਇਕ ਤੇ ਸਵਰਗ-ਪ੍ਰਦਾਨੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਰ ਤੇ ਦੇਵਤਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਗੰਗਾ ਦੇ ਉਤਰਨ ਦੀ ਇਹ ਕਥਾ ਆਯੁਸ਼ ਤੇ ਮੰਗਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਇਹ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ਜ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਇੱਛਤ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਆਯੁ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਬਾਲਕਾਂਡ ਦਾ ਚੌਂਤਾਲੀਵਾਂ ਸਰਗ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਪੰਜਵਾਂਤਾਲੀਵਾਂ ਸਰਗ ਸੁਣੋ। ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣੇ, ਰਾਘਵ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੋਵੇਂ ਬੜੇ ਅਸ਼ਚਰਜ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਕਥਾ ਦੱਸੀ—ਗੰਗਾ ਦੇ ਉਤਰਨ ਦੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਭਰਨ ਦੀ—ਉਹ ਬੜੀ ਅਦਭੁਤ ਹੈ। ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਸੰਘਾਰਕ, ਸਾਡੀ ਇਹ ਰਾਤ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਪਲ ਵਿੱਚ ਲੰਘ ਗਈ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੀ ਪੂਰੀ ਕਥਾ ਵਿਚਾਰਦੇ ਰਹੇ। ਮੈਂ ਤੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ (ਲਕਸ਼ਮਣ) ਦੋਵੇਂ, ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਤੁਹਾਡੀ ਮੰਗਲਮਈ ਕਥਾ ਵਿਚ ਸੋਚਦੇ ਰਹੇ। ਫਿਰ, ਸਵੇਰ ਹੋਈ, ਦਿਨ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ, ਰਾਘਵ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਸਵੇਰੇ ਦੇ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਧੰਨ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ, ਉੱਤਮ ਕਥਾ ਸੁਣੀ; ਹੁਣ ਆਓ, ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀ, ਤਿੰਨ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰੀਏ।" ਇਸ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਨੌਕਾ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਜਾਣਿਆ ਕਿ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਥੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣਕੇ ਮਹਾਤਮਾ ਰਾਘਵ ਦੀ, ਕੌਸ਼ਿਕ (ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ) ਨੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਆ ਬੈਠੇ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲੱਗੇ। ਫਿਰ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਰਾਘਵ ਦੇ ਨਾਲ, ਚਲਦੇ ਹੋਏ, ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਮਨੋਹਰ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਜਲਦੀ ਪਹੁੰਚ ਗਏ, ਜੋ ਸਵਰਗ ਵਰਗੀ ਸੀ। ਉੱਥੇ, ਬਹੁਤ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਰਾਮ ਨੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਵੱਸਦਾ ਹੈ? ਮੈਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਤੁਹਾਡਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ—ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਉਤਸੁਕ ਹਾਂ।" ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣਕੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਕਥਾ ਕਹਿਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। "ਸੁਣ, ਹੇ ਰਾਮ, ਇੰਦਰ ਦੀ ਕਥਾ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸੁਣੀ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਇਥੇ ਹੋਇਆ, ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਸੁਣ, ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ। ਪੁਰਾਣੇ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਰਾਮ, ਦਿਤੀ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਬੜੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਫਿਰ, ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ: ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਅਮਰ, ਅਜਰ ਤੇ ਰੋਗ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਾਂ? ਜਦ ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਸੋਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ: ਅਸੀਂ ਦੂਧ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਮਥ ਕੇ, ਉਥੋਂ ਤੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗੇ। ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਾਸੁਕੀ ਨੂੰ ਰੱਸੀ ਬਣਾਇਆ, ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਮਥਾਣਾ ਬਣਾਇਆ ਤੇ ਵੱਡੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਥਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਮਥਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਸੱਪ, ਜੋ ਰੱਸੀ ਬਣਿਆ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਸਿਰਾਂ ਤੋਂ ਜ਼ਹਿਰ ਛੱਡਣ ਲੱਗਾ, ਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਚਬਾਉਣ ਲੱਗਾ। ਇਕ ਭਿਆਨਕ, ਅੱਗ ਵਰਗਾ, ਹਾਲਾਹਲ ਨਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ ਉੱਭਰਿਆ; ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ—ਦੇਵ, ਅਸੁਰ, ਮਨੁੱਖ—ਸੜਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਦੇਵਤੇ, ਬਚਾਅ ਲਈ, ਮਹਾਂਦੇਵ ਸ਼ੰਕਰ, ਪਸ਼ੁਪਤਿਨਾਥ, ਰੁਦ੍ਰ ਕੋਲ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਤਕਾਰੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪੁਕਾਰਨ ਲੱਗੇ: 'ਬਚਾਓ, ਬਚਾਓ!'। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਐਸੇ ਬਚਨਾਂ ਉੱਤੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਫਿਰ ਹਰਿ, ਸ਼ੰਖ ਤੇ ਚਕ੍ਰ ਧਾਰੀ, ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਹਰਿ, ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ: 'ਇਥੇ ਕੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਦ ਦੇਵਤਾ ਮਥਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ?' 'ਜੋ ਕੁਝ ਤੇਰਾ ਹੈ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੇ ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ—ਤੂੰ, ਅੱਗੇ ਆ ਕੇ, ਇਹ ਵਿਸ਼ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ।