ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪਹਿਲਾਂ ਤੇਰੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਪੂਰਵਜ ਵੀ ਇਹ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਜਿਸ ਦੀ ਜੋਤਿ ਅਦੁੱਤੀ ਸੀ, ਉਹ ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਵੀ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਫਿਰ, ਰਾਜਾ ਦਿਲੀਪ—ਜੋ ਧਰਮਵਾਨ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਰਗਾ ਤੇਜ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਜੋ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਸੀ—ਉਹ ਵੀ, ਹੇ ਸੁਭਾਗੇ, ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਜੋਤਿ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸੀ, ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰਖ ਕੇ ਵੀ, ਇਸੇ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਪਰ ਤੂੰ, ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਗਿਆ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਹਾਨਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਗੰਗਾ ਦਾ ਉਤਰਨ ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਤਾ; ਇਸ ਕਾਰਜ ਰਾਹੀਂ ਤੂੰ ਮਹਾਨ ਧਰਮ ਦੇ ਆਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ, ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ ਮਨੁੱਖ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ; ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਪੁੰਨ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ। ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਜਲ-ਤਿਲਾਂਜਲੀ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ, ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਤੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਲੌਟ ਜਾ, ਹੇ ਰਾਜਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ, ਜਿਵੇਂ ਆਏ ਸਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਪਰਤ ਗਏ। ਫਿਰ ਭਾਗੀਰਥ, ਜੋ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਸੀ, ਨੇ ਸਾਰੇ ਸਾਗਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਤਮ ਜਲ-ਤਿਲਾਂਜਲੀ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਸਭ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪਰਤਿਆ; ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨਾਲ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮਿਲਿਆ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ; ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹੋ ਗਏ, ਸਾਰੇ ਕਲੇਸ਼ ਲਹਿ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਹ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਮ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਗੰਗਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਈ; ਤੈਥੋਂ ਭਲਾ ਹੋਵੇ, ਤੇਰਾ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਧਿਆ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵੀ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਕਥਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਖ਼ਸ਼ਤਰੀਆਂ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧੰਨ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਜੀਵਨਦਾਇਕ, ਫਲਦਾਇਕ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਦੇਵਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਗੰਗਾ ਦੇ ਉਤਰਨ ਦੀ ਇਹ ਕਥਾ ਆਯੁ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਇਹ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ਜ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਆਯੁ ਤੇ ਯਸ਼ ਵੱਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਬਾਲਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਂਤਾਲੀ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਚੁਨਵੀਂ ਸਰਗ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ, ਬਾਲਕਾਂਡ ਵਿੱਚ। ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਇਹ ਬਾਤ ਰਾਘਵ ਨੇ ਸੁਣੀ, ਉਹ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਦੱਸਿਆ—ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਉਤਰਨ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਭਰਨ ਦੀ ਕਥਾ—ਇਹ ਬਹੁਤ ਅਦਭੁਤ ਹੈ। ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਰਾਤ ਸਾਡੀ ਇੰਨੀ ਛੇਤੀ ਲੰਘ ਗਈ ਜਿਵੇਂ ਪਲਕ ਵਿੱਚ; ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੀ ਪੂਰੀ ਕਥਾ ਵਿਚ ਹੀ ਲੀਨ ਰਹੇ।” “ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਮੈਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਇਸ ਮੰਗਲਮਈ ਕਥਾ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਲੰਘਾ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ, ਸਵੇਰ ਹੋਈ, ਦਿਨ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ, ਰਾਘਵ—ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਵੇਰੇ ਦੇ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, ‘ਧੰਨ ਹੈ ਇਹ ਰਾਤ, ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਕਥਾ ਵੀ ਸੁਣੀ; ਆਓ, ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਤਿੰਨ ਧਾਰਾਂ ਵਾਲੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ, ਪਵਿੱਤਰ ਗੰਗਾ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰੀਏ।’ ‘ਇਹ ਨਾਵ, ਜਿਸਨੂੰ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਆ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਇਸਨੇ ਜਾਣਿਆ ਕਿ ਮਿਹਮਾਨ ਆਏ ਹਨ।’” ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਘਵ ਦੀ, ਕੌਸ਼ਿਕ ਨੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਯਥੋਚਿਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕ ਗਏ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਫਿਰ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਰਾਘਵ ਸਮੇਤ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਸ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਆਨੰਦਮਈ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਨਗਰੀ ਵੱਲ ਚਲੇ, ਜੋ ਸਵਰਗ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ। ਉਥੇ, ਬਹੁਤ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਰਾਮ ਨੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਇੱਥੇ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਵੱਸਦਾ ਹੈ? ਮੈਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਤੁਸੀਂ ਧੰਨ ਹੋਵੋ—ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਉਤਸੁਕ ਹਾਂ।” ਰਾਮ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। “ਹੇ ਰਾਮ, ਸੁਣ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਇੰਦਰ ਦੀ ਇਹ ਕਥਾ; ਸੁਣ, ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ, ਇੱਥੇ ਕੀ ਵਾਪਰਿਆ, ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ। ਪਹਿਲਾਂ, ਕਲਯੁਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਰਾਮ, ਦਿਤੀ ਦੇ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਧੰਨ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਪੁੱਤਰ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਫਿਰ, ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ—ਕਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਅਮਰ, ਅਜਰ ਤੇ ਰੋਗ ਰਹਿਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਾਂ? ਜਦ ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਇਸ ਉੱਤੇ ਸੋਚਦੇ ਰਹੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ—ਅਸੀਂ ਖੀਰ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਮਥ ਕੇ, ਉਥੋਂ ਅਮ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗੇ। ਫਿਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਰਣੈ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮਥਣਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਾਸੁਕੀ ਨੂੰ ਰੱਸੀ ਬਣਾਇਆ, ਮੰਦਰਾਚਲ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਮਥਾਣਾ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਥਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਮਥਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਾਸੁਕੀ—ਜੋ ਰੱਸੀ ਸੀ—ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਤੋਂ ਜ਼ਹਿਰ ਨਿਕਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਪੱਥਰਾਂ ਨੂੰ ਚੱਬਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਤਦ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ, ਅੱਗ ਵਰਗਾ, ਡਰਾਉਣਾ ਹਾਲਾਹਲ ਜ਼ਹਿਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ—ਦੇਵਤੇ, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਸੜਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਫਿਰ ਦੇਵਤੇ, ਰਾਖੀ ਲੈਣ ਲਈ, ਮਹਾਂਦੇਵ ਸ਼ੰਕਰ, ਪਸ਼ੂਪਤਿਨਾਥ, ਰੁਦ੍ਰ ਕੋਲ ਗਏ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, ‘ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ! ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ!’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਅਰਦਾਸ ਹੋਣ ‘ਤੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਮਹਾਂਦੇਵ, ਉਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਫਿਰ ਹਰਿ, ਸੰਖ ਤੇ ਚਕ੍ਰ ਵਾਲੇ, ਵੀ ਉਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।