ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹਲਚਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਰਾਖਸਸਾਂ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਅਤੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਰਥਾਂ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਹੋਏ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਫਿਰਦੇ। ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਧਨੁਧਾਰੀ ਰਾਖਸਸਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ, ਐਸੇ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਪਵਨ ਦੇਵਤਾ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ਗੱਜਣਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਖਸਸਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਡਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰਾਖਸਸਾਂ ਵਿੱਚ ਭਯੰਕਰ ਦਹਿਸ਼ਤ ਫੈਲਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਕਦੇ ਹਥੇਲੀ ਨਾਲ, ਕਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ, ਕਦੇ ਮੁੱਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਕਦੇ ਨਖਾਂ ਨਾਲ ਰਾਖਸਸਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ ਜਾਂਦੇ। ਕੁਝ ਨੂੰ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ, ਕੁਝ ਨੂੰ رانਾਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਕਈ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਜਣੀ ਸਵਰ ਨਾਲ ਹੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਜਦ ਬਾਕੀ ਰਾਖਸਸ ਵੀ ਡਿੱਗਣ ਲੱਗੇ, ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਡਰ ਕੇ ਦੱਸ ਪਾਸਿਆਂ ਵੱਲ ਭੱਜ ਗਈ। ਹਾਥੀ ਭਿਆਨਕ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਚੀਕਣ ਲੱਗੇ, ਘੋੜੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਦੇ ਝੰਡੇ, ਨਿਸ਼ਾਨ ਤੇ ਛੱਤਰ ਟੁੱਟ ਕੇ ਜਮੀਨ 'ਤੇ ਪਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਰਸਤਾ ਖੂਨ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਲੰਕਾ ਦੇ ਕੋਨੇ-ਕੋਨੇ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਤੇ ਬਹਾਦਰ ਵਾਨਰ, ਹਨੂਮਾਨ, ਜਦ ਉਹ ਰਾਖਸਸਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਚੁੱਕੇ, ਬਾਕੀ ਬਚੇ ਰਾਖਸਸਾਂ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲੇ ਲਈ ਫਿਰ ਉਸੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਲ ਵਾਪਸ ਆਏ। ਇੱਥੇ ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਦੇ ਪੰਜਵੀਂ ਚਾਲੀ ਸರ್ಗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ ਛਿਆਲੀਵੀਂ ਸਰਗਾ ਦੀ ਕਥਾ। ਜਦ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਸਦੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਵਾਨਰ ਹਨੂਮਾਨ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਛੁਪਾ ਕੇ, ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਰਾਵਣ ਨੇ ਪੰਜ ਫੌਜੀ ਸਿਪਾਹਸਾਲਾਰਾਂ—ਵੀਰੂਪਾਖਸ਼, ਯੂਪਾਖਸ਼, ਦੁਰਧਰ, ਪ੍ਰਘਾਸਾ ਅਤੇ ਭਾਸਕਰਨ—ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ। ਦਸ ਮੂੰਹਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਵਣ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਯੁੱਧ ਦੀ ਚਲਾਕੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਸਨ, ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜਾ ਕੇ ਹਨੂਮਾਨ ਨੂੰ ਫੜੋ। ਉਸਨੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ: "ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਫੌਜ ਦੇ ਅਗਵਾਨ, ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਫੌਜ—ਘੋੜਿਆਂ, ਰਥਾਂ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ—ਨਾਲ ਜਾਓ ਅਤੇ ਉਸ ਵਾਨਰ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰੋ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਵਾਨਰ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਮੌਕਾ ਤੇ ਸਮਾਂ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰੋ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਉਹ ਆਮ ਵਾਨਰ ਹੈ; ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਬੇਅੰਤ ਤਾਕਤ ਹੈ।" "ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਨਰ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ ਮੇਰਾ ਮਨ ਚੈਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਨਾਂ ਹੀ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤਪ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਨਾਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਉਹ ਨਾਗ, ਯਕਸ਼, ਗੰਧਰਵ, ਦੇਵ, ਅਸੁਰ ਜਾਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਹੋਵੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਤੇ ਮੈਂ ਮਿਲ ਕੇ ਹਰਾਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਕੋਈ ਚਲਾਕੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਇਸ ਲਈ, ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਾ ਰਹੇ—ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਫੜੋ; ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਅਗਵਾਨ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਜਾਓ।" "ਘੋੜਿਆਂ, ਰਥਾਂ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਵਾਨਰ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰੋ; ਉਸ ਵਾਨਰ ਨੂੰ ਘੱਟ ਨਾ ਅੰਕੋ, ਜਿਸ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਵਾਨਰ ਵੇਖੇ ਹਨ—ਵਾਲੀ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਜਾਮਵੰਤ। ਨੀਲ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਦਵੀਵਿਦ, ਅਜਿਹੀ ਭਿਆਨਕ ਤੇਜ਼ੀ, ਚਮਕ ਜਾਂ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਸਮਝ, ਨਾ ਤਾਕਤ, ਨਾ ਉਤਸ਼ਾਹ, ਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੂਪ; ਇਹ ਮਹਾਨ ਜੀਵ, ਭਾਵੇਂ ਵਾਨਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਾਧਾਰਣ ਹੈ।" "ਉਸਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਪੂਰਾ ਜਤਨ ਕਰੋ; ਦਰਅਸਲ, ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਤਿੰਨੋਂ ਲੋਕ, ਦੇਵ, ਅਸੁਰ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ, ਪਰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਅਸਥਿਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਵਣ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫੌਜਦੇ ਅਗਵਾਨ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ, ਵੱਡੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਠੇ। ਉਹ ਰਥਾਂ, ਮਸਤ ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਨਿਕਲੇ। ਤਿੱਖੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਤੇ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਫੌਜ ਨਾਲ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਯੋਧੇ ਹਨੂਮਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਚੱਕਰ ਬਣਾਉਂਦੇ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖੜੇ, ਤੇਜ਼, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੇ ਬੇਅੰਤ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਬੁੱਧਿ, ਉਤਸ਼ਾਹ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੂਪ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਭ ਪਾਸਿਆਂ ਵੱਲ ਖੜੇ ਹੋਏ ਰਾਖਸਸਾਂ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੁਰਧਰ ਨੇ ਪੰਜ ਤਿੱਖੇ, ਪੀਲੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਵਾਲੇ, ਕਮਲ ਦੀ ਪੰਖੜੀ ਵਾਂਗ ਤੀਰ ਹਨੂਮਾਨ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਛੱਡੇ। ਉਹ ਤੀਰ ਸਿਰ 'ਤੇ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਵਾਨਰ ਗੱਜਦੇ ਹੋਏ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਛਲ ਪਏ, ਦਸ ਪਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਗੂੰਜਾ ਦਿਤਾ। ਫਿਰ, ਦੁਰਧਰ ਆਪਣੇ ਰਥ ਤੇ ਤਿਆਰ ਧਨੁਸ਼ ਨਾਲ, ਬੇਅੰਤ ਤੀਰ ਵਗਾ ਕੇ ਹਨੂਮਾਨ ਵਲ ਵਧਿਆ। ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਸ ਧਨੁਧਾਰੀ ਨੂੰ ਐਸੇ ਰੋਕਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਪਵਨ ਮੀਂਹ ਦੇ ਬੱਦਲ ਨੂੰ ਭਖੇੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੁਰਧਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨਾਲ ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਹੋਰ ਭਿਆਨਕ ਗੱਜਣਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ, ਦੂਰੋਂ ਛਲਾਂਗ ਮਾਰ ਕੇ, ਵਾਨਰ ਮਹਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੁਰਧਰ ਦੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਆ ਡਿੱਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਗੁੱਚਾ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੱਠੇ ਘੋੜੇ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤੇ, ਰਥ ਦੀ ਧੁਰੀ ਤੇ ਡੰਡਾ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਦੁਰਧਰ ਨੇ ਰਥ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਗਵਾ ਕੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਦੁਰਧਰ ਨੂੰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਵੀਰੂਪਾਖਸ਼ ਤੇ ਯੂਪਾਖਸ਼, ਜੋ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਤੇ ਹਰਾਉਣ ਵਿੱਚ ਔਖੇ ਸਨ, ਦੋਵੇਂ ਉੱਛਲ ਪਏ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ।