ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਹੌਂਸਲੇ ਨਾਲ ਉੱਚੇ ਚੈਤ੍ਯ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ। ਉਹਦੀ ਜਲਾਲੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਪਾਰਿਯਾਤ੍ਰ ਵਾਂਗ ਲਗਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਫਿਰ, ਵਾਤਸੁਤ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਫੈਲਾ ਲਿਆ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਲੰਕਾ ਉੱਤੇ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਝਟਕਾ ਮਾਰਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਲੰਕਾ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ। ਉਹਦੀ ਭਾਰੀ ਗੂੰਜਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਡਰਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਮੰਦਰ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਜੈਕਾਰਾ ਲਾਉਂਦੇ ਕਿਹਾ, “ਰਾਮ ਜੀ, ਜੋ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਮਾਹਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੀ ਨੂੰ ਜੈ ਹੋਵੇ! ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਜੈ ਹੋਵੇ!” ਫਿਰ ਅਪਣਾ ਪਰੀਚਯ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਰਾਮ, ਕੋਸਲ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਦੇ ਦਾਸ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਵਾਤਸੁਤ ਹਨੁਮਾਨ ਹਾਂ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰ ਰਾਵਣ ਵੀ ਮੇਰੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਜਦ ਮੈਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੱਥਰ ਤੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ, ਮੈਂ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਇਥੋਂ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਜਸ ਵਾਲੇ ਹਨੁਮਾਨ, ਮੰਦਰ ਦੇ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ ਭਿਆਨਕ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਦਹਾੜੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਕੰਬ ਗਏ। ਉਸ ਉੱਚੀ ਗੂੰਜ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੌ ਮੰਦਰ-ਰਖਵਾਲੇ ਹਥਿਆਰ—ਭਾਲੇ, ਤਲਵਾਰਾਂ, ਕੁਹਾੜੀਆਂ—ਚੁੱਕ ਕੇ ਆ ਗਏ। ਉਹ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਰਖਵਾਲੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਗਦਾਂ ਅਤੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਰਾਮਦੂਤ ਉੱਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਕ ਵੱਡੀ, ਤੀਬਰ ਹਲਚਲ ਵਾਂਗ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ, ਵਾਤਸੁਤ ਹਨੁਮਾਨ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਡਰਾਉਣਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਜੜਿਆ ਸਤੰਭ ਉਖਾੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਘੁੰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਅੱਗ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਮਾਰਤ ਵੀ ਸੜਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਮੰਦਰ ਸੜਦਾ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ, ਸੌ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਸੁੱਟਿਆ। ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ, “ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਾਨਰ ਮਹਾਨ ਆਤਮਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੇ ਗਏ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਤੇ ਹੋਰ ਵਾਨਰ, ਜੋ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ, ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਾਂ। ਕੁਝ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੱਸ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਕੁਝ ਦੱਸ ਗੁਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਹਜ਼ਾਰ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਕੁਝ ਸੈਲਾਬ ਵਾਂਗ ਤਾਕਤਵਾਨ ਹਨ, ਕੁਝ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼, ਤੇ ਕੁਝ ਅਣਮਾਪ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ-ਲੱਖਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਵਾਨਰਾਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਦੰਦ ਤੇ ਨਖ ਨਾਲ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਹਨ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਨਾਸ਼ਕ ਹੈ, ਆਵੇਗਾ। ਹੁਣ ਲੰਕਾ, ਤੁਸੀਂ ਤੇ ਰਾਵਣ—ਕਿਸੇ ਲਈ ਵੀ ਕੋਈ ਆਸ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਨਾਲ ਵੈਰ ਲਿਆ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਦਾ ਤਿੰਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮਹਾਰਿਸ਼ਿ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਹੁਣ ਚੁਵਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਖਸ਼ ਰਾਜਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ, ਪ੍ਰਹਸਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਮਹਾਬਲੀ ਜੰਬੂਮਾਲੀ, ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਦਾਂਤਾਂ, ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਲੈਸ, ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਲਾਲ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਤੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਚਮਕਦਾਰ ਮੁੰਡਾਵਲ ਤੇ ਕੰਨ-ਬਾਲੇ ਪਾਈ ਹੋਈ, ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਜੰਗ ਵਿਚ ਅਜੈਯ ਹਨ। ਉਹਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਇੰਦਰ ਦੇ ਧਨੁਸ਼ ਵਾਂਗ ਮਹਾਨ ਤੇ ਸ਼ੋਭਾਵਾਨ ਸੀ, ਤੇ ਜਦ ਉਹ ਤੀਰ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦਾ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਅਸਮਾਨ ਗੂੰਜ ਉਠਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਉਹ ਖੱਚਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਖਿੱਚੀ ਰਥ ਤੇ ਆਉਂਦਾ, ਤਾਂ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਦਹਾੜਦੇ ਹਨ। ਜੰਬੂਮਾਲੀ ਨੇ ਵੱਡੇ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ, ਮੰਦਰ ਦੇ ਤੋਰਣ ਤੇ ਖੜੇ ਹਨੁਮਾਨ ਉੱਤੇ ਤੀਖੇ ਤੀਰ ਚਲਾਏ। ਕਮਾਨੀ ਤੀਰ ਨਾਲ ਹਨੁਮਾਨ ਦਾ ਚਿਹਰਾ, ਵਾਂਕੜੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਸਿਰ, ਅਤੇ ਦੱਸ ਲੋਹੇ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਬਾਂਹਾਂ ਨੂੰ ਛੀਦ ਦਿੱਤਾ। ਹਨੁਮਾਨ ਦਾ ਲਹੂ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਚਿਹਰਾ, ਜਿਵੇਂ ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ ਕਮਲ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਛਿਣ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਰਾਖਸ਼ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੋ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਵਾਨਰ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕੋਲੋਂ ਇਕ ਵੱਡਾ ਪੱਥਰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਦ ਨੂੰ ਉਖਾੜ ਕੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਸੁੱਟਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੰਬੂਮਾਲੀ ਨੇ ਦੱਸ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਭਾਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਇਕ ਵੱਡਾ ਸਾਲ ਦਾ ਦਰਖ਼ਤ ਉਖਾੜ ਲਿਆ ਤੇ ਘੁੰਮਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਜੰਬੂਮਾਲੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਤੀਰ ਮਾਰੇ, ਚਾਰ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਦਰਖ਼ਤ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ, ਪੰਜ ਨਾਲ ਹਨੁਮਾਨ ਦੀ ਬਾਂਹ, ਇਕ ਨਾਲ ਸਿਰ ਤੇ ਦਸ ਨਾਲ ਛਾਤੀ ਨੂੰ ਛੇਦ ਦਿੱਤਾ। ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਲੋਹੇ ਦੀ ਗਦਾ ਫੜੀ ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਜਲਦੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਗਦਾ ਜੰਬੂਮਾਲੀ ਦੀ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਮਾਰੀ। ਉਸ ਰਾਖਸ਼ ਦਾ ਨਾ ਸਿਰ, ਨਾ ਬਾਂਹ, ਨਾ ਘੁੱਟਣ ਬਚਿਆ; ਨਾ ਧਨੁਸ਼, ਨਾ ਰਥ, ਨਾ ਘੋੜੇ, ਨਾ ਤੀਰ ਕੁਝ ਵੀ ਉੱਥੇ ਦਿਸੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੁਵਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵੱਲ ਵਧਦੀ ਹੈ।