ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ, ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਲੋਹੇ ਦੀ ਗਦਾ ਜੋ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖੀ ਸੀ, ਉਸ ਵੱਲ ਵਧੇ। ਉਸ ਗਦਾ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਉੱਤੇ ਐਸਾ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਜਿਵੇਂ ਵਿਨਤਾ ਪੁੱਤਰ ਗਰੁੜ ਸਪੇਰੇ ਨੂੰ ਜਕੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਯੁਪੁੱਤਰ ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਗਦਾ ਫੜੀ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਉੱਡਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਓਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਆਪਣੇ ਵਜ੍ਰ ਨਾਲ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਹਨੂਮਾਨ, ਜੋ ਸਦਾ ਜੰਗ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਅਡਿੱਗ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਕੁਝ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਜੋ ਡਰ ਤੋਂ ਬਚ ਗਏ ਸਨ, ਰਾਵਣ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸਾਰੇ ਕਿੰਕਰ ਮਾਰੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੁਣਕੇ, ਰਾਵਣ ਦੇ ਨੇਤਰ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਹਸਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਭੇਜਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਬੇਮਿਸਾਲ ਬਲਵਾਨ ਤੇ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਅਜੇਯ ਸੀ। ਹੁਣ ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਸਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਕਿੰਕਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਏ ਤੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ: “ਮੈਂ ਬਾਗ ਉਜਾੜ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਚੈਤ੍ਯ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤਾ।” ਫਿਰ, ਉਹ ਚੈਤ੍ਯ ਮੰਦਰ ਉੱਤੇ ਛਲਾਂਗ ਲਾ ਕੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ, ਜੋ ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਵਾਂਗ ਸੀ। ਵਾਯੁਪੁੱਤਰ, ਵਾਨਰਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੰਦਰ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਵੱਡੀ ਊਰਜਾ ਨਾਲ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਉੱਗਦਾ ਸੂਰਜ। ਉੱਚੇ ਚੈਤ੍ਯ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ, ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਦੀ ਜੋ ਜੋਤ ਜਗਮਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਈ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ੀ ਪਾਰਿਯਾਤ੍ਰ ਵ੍ਰਿਖਸ਼ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਫਿਰ, ਵੱਡਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੰਕਾ ਵੱਲ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਗੱਜਣਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਲੰਕਾ ਗੂੰਜ ਉਠੀ। ਉਹ ਗੂੰਜਨੀ ਧੁਨੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਪੰਛੀ ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਮੰਦਰ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਉਚਾਰਿਆ: “ਵਿਜੈ ਹੋਵੇ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ! ਰਾਘਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਰਾਜਾ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ! ਮੈਂ ਰਾਮ, ਕੋਸਲ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦਾ ਦਾਸ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੰਮ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹਨ—ਮੈਂ ਵਾਯੁਪੁੱਤਰ ਹਨੂਮਾਨ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਹਜ਼ਾਰ ਰਾਵਣ ਵੀ ਮੇਰੇ ਬਲ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ, ਜਦ ਮੈਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੱਥਰ ਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ, ਮੈਂ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰ ਕੇ, ਇੱਥੋਂ ਚਲਿਆ ਜਾਵਾਂਗਾ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਸ਼ਰੀਰ ਵਾਲੇ ਵਾਨਰ-ਸਰਦਾਰ, ਮੰਦਰ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਹੋਏ, ਭਿਆਨਕ ਗੱਜਣਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਡਰ ਵੱਸ ਗਿਆ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਗੱਜਣੀ ਉੱਤੇ, ਮੰਦਰ ਦੇ ਸੌ ਰਖਵਾਲੇ ਹਥਿਆਰ ਲੈ ਕੇ ਆ ਗਏ—ਕੁੰਭ, ਤਲਵਾਰਾਂ, ਕੁਹਾੜੀਆਂ। ਉਹ ਵੱਡੀ ਦੇਹ ਵਾਲੇ, ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਜੜੀਆਂ ਗਦਾਂ ਤੇ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਮੁਗਦਰਾਂ ਮਾਰਦੇ ਹੋਏ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਗੰਗਾ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਵੰਡਰ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਨੇ ਵਾਯੁਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਡਰਾਉਣਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੰਦਰ ਦਾ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਜੜਿਆ ਹੋਇਆ ਵੱਡਾ ਸਤੰਭ ਜੜ੍ਹ ਲਿਆ, ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਚਾਰੀਂ ਪਾਸੇ ਅੱਗ ਲੱਗ ਗਈ, ਤੇ ਮੰਦਰ ਵੀ ਸੜਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਸੜਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਾਨਰ-ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਸੌ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਮਾਰ ਸੁੱਟਿਆ। ਫਿਰ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਚਾਰਿਆ: “ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਾਨਰ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਤੇ ਹੋਰ ਵਾਨਰ, ਜੋ ਸੁਗਰੀਵ ਦੇ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਹਨ, ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਾਂ। ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਦਸ ਹਾਥੀਆਂ ਦਾ ਬਲ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਦੱਸ ਗੁਣਾ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਹਜ਼ਾਰ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਵਾਨਰ ਸ੍ਰੋਤਸ (ਪਾਣੀ ਦੇ ਭੰਵਰ) ਵਾਂਗ ਹੈ, ਕੋਈ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼, ਤੇ ਕੁਝ ਵਾਨਰ-ਸਰਦਾਰ ਅਤੁਟ ਬਲ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਐਸੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ, ਲੱਖਾਂ, ਕਰੋੜਾਂ ਵਾਨਰ, ਦੰਦ ਤੇ ਨਖਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਣਗੇ। ਸੁਗਰੀਵ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਜਾਤੀ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਆਵੇਗਾ; ਹੁਣ ਲੰਕਾ, ਤੁਸੀਂ ਤੇ ਰਾਵਣ—ਕਿਸੇ ਲਈ ਵੀ ਕੋਈ ਆਸ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇੱਖਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਨ ਨਾਇਕ ਨਾਲ ਵੈਰ ਲਿਆ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਦੇ ਤਿਆਲੀਸਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਚੁਆਲੀਸਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਮਹਾਬਲੀ ਜੰਬੂਮਾਲੀ, ਪ੍ਰਹਸਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਵੱਡੇ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਧਨੁਸ਼ਧਾਰੀ, ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਉਹ ਲਾਲ ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਮਸਤਕ ਉੱਤੇ ਮਾਲਾ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਕੁੰਡਲ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਵੱਡੀਆਂ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਅਜੇਯ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਇੰਦਰ ਦੇ ਧਨੁਸ਼ ਵਰਗਾ ਮਹਾਨ ਤੇ ਸੋਹਣਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਤੀਰ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਜਦ ਉਹ ਤਾਣਦਾ, ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਗੂੰਜ ਉਠਦੇ। ਉਸ ਦੇ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਉੱਚੀ ਟਣਕ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਅਕਾਸ਼, ਸਭ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ। ਉਸ ਨੂੰ ਖਚਰਾਂ ਵਲੋਂ ਖਿੱਚੀ ਰਥ ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੌੜਦੇ ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਗੱਜਣਾ ਕੀਤੀ। ਜੰਬੂਮਾਲੀ, ਵੱਡੀ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਮੰਦਰ ਦੀ ਮਹਿਲੀ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਮਹਾਨ ਵਾਨਰ ਹਨੂਮਾਨ ਉੱਤੇ ਨੁਕੀਲੇ ਤੀਰ ਮਾਰੇ। ਇਕ ਅਰਧਚੰਦ ਤੀਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ, ਇਕ ਨੁਕੀਲੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਸਿਰ ਉੱਤੇ, ਤੇ ਦੱਸ ਲੋਹੇ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਾਨਰ-ਸਰਦਾਰ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ।