ਜਦ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ, ਵੱਡਾ ਅਪਰਾਧ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਅਨੇਕਾਂ ਬਲਵਾਨ ਯੋਧਿਆਂ ਨਾਲ ਲੜਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਜੋਤਿ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਲੰਕਾ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਅਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਲੰਕਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਾਸੀਆਂ ਡਰ ਅਤੇ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਜਦ ਨੀਂਦ ਉੱਡ ਗਈ, ਤਾਂ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ ਚਿਹਰਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਰਾਕਸ਼ਸਣੀਆਂ ਨੇ ਉਹ ਤਬਾਹ ਹੋਇਆ ਬਾਗ਼ ਅਤੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਵੀਰ ਬੰਦਰ ਦੇਖਿਆ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਬਾਂਹ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਸਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਮਹਾਨ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਡਰਾਉਣਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਕਸ਼ਸਣੀਆਂ ਡਰ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਬੰਦਰ, ਜੋ ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਅਤੁੱਟ ਬਲ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਕਸ਼ਸਣੀਆਂ ਨੇ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਸੀਤਾ, ਕੋਲ ਪੁੱਛਿਆ: ‘‘ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ? ਕਿਸ ਦਾ ਹੈ? ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ ਹੈ? ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਆਇਆ? ਤੇ ਤੂੰ ਇਸ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਗੱਲ ਕੀਤੀ?’’ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ‘‘ਸਾਨੂੰ ਦੱਸ, ਡਰ ਨਾ, ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀਏ। ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਨਾਲ ਕੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ?’’ ਇਸ ਉੱਤੇ, ਨੇਕ ਆਤਮਾ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਸੀਤਾ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿਤਾ, ‘‘ਮੈਂ ਕਿਹੜਾ ਰਾਹ ਲਵਾਂ ਇਹ ਜਾਣਣ ਲਈ ਕਿ ਇਹ ਰੂਪ ਬਦਲਣ ਵਾਲੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਕੌਣ ਹਨ? ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ ਤੇ ਕੀ ਕਰੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਸੱਪ ਦੇ ਪੈਰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਡਰੀ ਹੋਈ ਹਾਂ; ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਇਹ ਰਾਕਸ਼ਸ ਹੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜਿਹੜਾ ਰੂਪ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।’’ ਵੈਦੇਹੀ ਦੇ ਇਹ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੁਝ ਰਾਕਸ਼ਸਣੀਆਂ ਤੁਰ ਗਈਆਂ, ਕੁਝ ਥਾਂ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਕੁਝ ਰਾਵਣ ਕੋਲ ਜਾਣ ਲਈ ਦੌੜੀਆਂ। ਰਾਵਣ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ, ਉਹ ਵਿਗੜੇ ਮੁਖ ਵਾਲੀਆਂ ਰਾਕਸ਼ਸਣੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਡਰਾਉਣੇ ਤੇ ਵਿਅਕਰਾਲ ਬੰਦਰ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ: ‘‘ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਵਿਚ ਇਕ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਬੰਦਰ ਖੜਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਵੀਰਤਾ ਅਪਾਰ ਹੈ। ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਉਸ ਬੰਦਰ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਵੀ ਦੱਸਣੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ। ਇਹ ਇੰਦਰ ਦਾ ਦੂਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਕੁਬੇਰ ਦਾ ਦੂਤ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਹੋਵੇ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲਈ।’’ ‘‘ਇਸ ਅਲੇਖ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਨੇ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਮੋਹਨੀਆਂ ਹਰਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਇਸ ਵਿਹਾਰ-ਉਦਿਆਨ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਗ਼ ਵਿਚ ਕੋਈ ਐਸਾ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਬਚੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਤਬਾਹੀ ਨਾ ਮਚਾਈ ਹੋਵੇ—ਸਿਰਫ ਜਿਥੇ ਜਾਨਕੀ ਬੈਠੀ ਸੀ, ਉਹ ਥਾਂ ਹੀ ਬਚੀ ਰਹੀ। ਇਹ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਉਹ ਜਾਨਕੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਾਂ ਥੱਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਵਾਸਤੇ ਥਕਾਵਟ ਕਿੱਥੇ? ਉਸ ਨੇ ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਸ਼ਿੰਸ਼ਪਾ ਦਾ ਦਰੱਖਤ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸੀਤਾ ਆਪ ਬੈਠੀ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਬਚਾ ਲਿਆ।’’ ‘‘ਤੁਸੀਂ ਹੁਕਮ ਦਿਉ ਕਿ ਉਸ ਡਰਾਉਣੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਤੇ ਬਾਗ਼ ਤਬਾਹ ਕੀਤਾ, ਕਠੋਰ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਹੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਤੇਰੇ ਮਨ ਨੇ ਜਿਸ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੰਨ ਲਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਡਰ ਕੇ ਕੌਣ ਬੋਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸਿਵਾਏ ਉਸ ਦੇ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਤੋਂ ਹੱਥ ਧੋ ਲਿਆ ਹੋਵੇ।’’ ਰਾਕਸ਼ਸਣੀਆਂ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣਕੇ, ਰਾਵਣ, ਜੋ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸੜ ਉਠਿਆ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਘੁੰਮ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਤੇਲ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਵਾਂਗ ਅੰਸੂ ਟਪਕਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਤੇ ਜੋਤਿ ਵਾਲਾ ਰਾਵਣ ਆਪਣੇ ਦਾਸਾਂ ਨੂੰ, ਕਿੰਕਰ ਨਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਰਗੇ ਹੀ ਵੀਰ ਸਨ, ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਅੱਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਤੇਜ਼ ਕਿੰਕਰ, ਗਦਾਂ ਤੇ ਮੁਗਦਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ, ਮਹਲ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲੇ। ਉਹ ਵੱਡੇ ਪੇਟ ਵਾਲੇ, ਵੱਡੀਆਂ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੇ, ਡਰਾਉਣੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਤੇ ਬੇਹਦ ਤਾਕਤਵਰ ਸਨ। ਸਾਰੇ ਲੜਾਈ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਕੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਫੜਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਬੰਦਰ ਕੋਲ ਆਏ ਤੇ ਵੱਡੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਪਤੰਗੇ ਅੱਗ ਵੱਲ ਦੌੜਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਪੱਟੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਵਿਅਕਰਾਲ ਮੁਗਦਰ, ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਸਲਾਂ ਤੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗੀਆਂ ਚਮਕਦਾਰ ਤੀਰ ਲੈ ਕੇ, ਵਾਨਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨੁਮਾਨ ਵੱਲ ਵਧੇ। ਉਹ ਹਥਿਆਰਾਂ—ਗਦਾਂ, ਭਾਲਿਆਂ, ਸੂਲਾਂ, ਜਾਵਲਿਨ ਤੇ ਕੁਹਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈ ਕੇ, ਅਚਾਨਕ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਹਨੁਮਾਨ, ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਪਰਤਾਪੀ ਸੀ, ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੂੰਛ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਾਰੀ ਤੇ ਇੱਕ ਭਾਰੀ ਗੱਜਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਹਨੁਮਾਨ, ਵਾਯੂ ਪੁੱਤਰ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਪੂੰਛ ਹਿਲਾਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੰਕਾ ਧੁੰਮ ਪੈ ਗਿਆ। ਉਸਦੀ ਪੂੰਛ ਦੀ ਗੂੰਜਦਾਰ ਧੁਨ ਨਾਲ, ਪੰਛੀ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਧਰਤੀ ਵੀ ਉਸ ਗੱਜ ਨਾਲ ਕੰਬ ਉਠੀ। ਉਥੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਜੈਘੋਸ਼ ਕੀਤਾ: ‘‘ਰਾਮ ਮਹਾਨ ਹਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਮਹਾਬਲੀ ਹਨ; ਸੁਗਰੀਵ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਰਾਘਵ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਤੂ ਹੈ। ਮੈਂ ਕੋਸਲ ਦੇ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਦਾ ਦਾਸ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਰਮ ਅਥਾਹ ਹਨ; ਮੈਂ ਹਨੁਮਾਨ ਹਾਂ, ਵਾਯੂ ਪੁੱਤਰ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੀ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।’’ ‘‘ਹਜ਼ਾਰ ਰਾਵਣ ਵੀ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਖੜੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ, ਜਦ ਮੈਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੱਥਰਾਂ ਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਲੰਕਾ ਵਿਚ ਭੈ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ ਤੇ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਸਾਰੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਥੋਂ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ।’’ ਉਸਦੇ ਗੱਜਣ ਨਾਲ, ਰਾਕਸ਼ਸ ਡਰ ਅਤੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਪੈ ਗਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੀ। ਫਿਰ, ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸ ਅਜੀਬ ਤੇ ਡਰਾਉਣੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੋਂ ਬੰਦਰ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ। ਹਨੁਮਾਨ, ਜੋ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਹਾਦਰ ਯੋਧਿਆਂ ਵਲੋਂ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ ਪਈ ਇਕ ਡਰਾਉਣੀ ਲੋਹੇ ਦੀ ਗਦਾ ਵੱਲ ਵਧਿਆ।