ਜਦੋਂ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਨੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨਾਲ ਸ਼ਭਦਾਂ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਉਥੋਂ ਹਟ ਗਏ ਤੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਵਿਚਾਰਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਕੰਮ ਲੱਗਭਗ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਕਾਲੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਇਸ ਮਹਿਲਾ ਨੂੰ ਦੇਖ ਲਿਆ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਉਪਾਏ ਮੈਂ ਅਜ਼ਮਾਏ ਹਨ, ਹੁਣ ਚੌਥਾ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਸੂਟ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਢੰਗ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਧਨ-ਧਾਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਹਨ। ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹਨ, ਉਹ ਵੰਡ-ਫੁਟ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ। ਇਥੇ ਮੈਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਬਲਦੁਆਰਾ ਹੀ ਰਾਹ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ, ਬਲਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਹੱਲ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਅੱਜ ਕੁਝ ਨਰਮੀ ਵਿਖਾ ਸਕਣ। ਉਹੀ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਕਈ ਕੰਮ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਬਿਨਾਂ ਪਹਿਲਿਆਂ ਨੂੰ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਏ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ। ਇਥੇ, ਇੱਕ ਹੀ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵੀ ਛੋਟਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧੰਗਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਫੈਸਲਾ ਲੈ ਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਹੀ ਵਾਪਸ ਵਾਨਰ ਰਾਜਾ ਦੇ ਆਵਾਸ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਹੋਰਨਾਂ ਨਾਲ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਦਾ ਹੁਕਮ ਪੂਰਾ ਕਰਾਂਗਾ। ਪਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ ਕਿ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨਾਲ ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਸਿੱਧਾ ਜੰਗ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੋਵੇ? ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਖਾਵਾਂ ਤੇ ਰਾਵਣ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਆਵੇ। ਫਿਰ, ਰਾਵਣ, ਉਸਦੇ ਮੰਤਰੀਆਂ, ਫੌਜ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲੜ ਕੇ, ਉਸਦੇ ਮਨ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਇੱਥੋਂ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਉਪਵਨ, ਜੋ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਸਵਰਗ ਉਪਵਨ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਕਠੋਰ ਰਾਵਣ ਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਤੇ ਬੇਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਮੈਂ ਇਸ ਉਪਵਨ ਨੂੰ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸਾੜ ਦਿਆਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕਾ ਜੰਗਲ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਏਗਾ, ਤਾਂ ਰਾਵਣ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਵੇਗਾ। ਫਿਰ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਇਕੱਠੀ ਕਰੇਗਾ, ਘੋੜਿਆਂ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਥਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਾਂ, ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਗਦਾਂ ਤੇ ਭਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਹੋਣਗੇ; ਫਿਰ ਵੱਡਾ ਜੰਗ ਹੋਵੇਗਾ। ਮੈਂ, ਉਹਨਾਂ ਭਿਆਨਕ ਯੋਧਿਆਂ ਨਾਲ ਜੰਗ ਕਰਦਿਆਂ, ਰਾਵਣ ਵਲੋਂ ਭੇਜੇ ਬਲ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵਾਨਰ ਰਾਜਾ ਦੇ ਆਵਾਸ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਫਿਰ, ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਬਲੀ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜੰਗਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਰੁੱਖ ਉਖਾੜ ਕੇ ਸੁੱਟਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਉਹ ਮਹਾਂਵੀਰ ਹਨੁਮਾਨ ਉਸ ਆਨੰਦ ਉਪਵਨ ਨੂੰ, ਜੋ ਮਸਤ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਤੇ ਬੇਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਉਪਵਨ, ਜਿਸਦੇ ਰੁੱਖ ਟੁੱਟ ਗਏ, ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਹੌਦਾਂ ਟੁੱਟ ਗਈਆਂ, ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਰੇਤ ਬਣ ਗਈਆਂ, ਹੁਣ ਵੇਖਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ, ਟੁੱਟੀਆਂ ਹੌਦਾਂ, ਤਮੜੀਏ ਪੱਤੇ, ਤੇ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਰੁੱਖ ਤੇ ਬੇਲਾਂ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਥੇ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਜੰਗਲ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਬਲਕਿ ਬੇਲਾਂ ਦੀਆਂ ਲਤਾਂ ਉਲਝ ਗਈਆਂ ਸਨ ਤੇ ਕੰਬ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋਈ ਹੋਵੇ। ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਬੇਲਾਂ ਦੇ ਘਰ, ਸੁੰਦਰ ਮੰਡਪ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ, ਪੱਥਰਾਂ ਵਾਲੇ ਠਿਕਾਣੇ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਉਹ ਵੱਡਾ ਜੰਗਲ ਹੁਣ ਪਛਾਣਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਜੰਗਲ, ਦੁਖੀ ਬੇਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚਿਆਂ ਨਾਲ, ਹੁਣ ਦਸ ਸਿਰ ਵਾਲੇ ਰਾਵਣ ਦੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਆਨੰਦ ਬਾਗ ਵਾਂਗ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਨਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੇ ਉੱਤੇ ਵੱਡਾ ਅਪਰਾਧ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਲੋਂ ਅਪਰਾਧ ਕਰਕੇ, ਹਨੁਮਾਨ, ਜੋ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਕਈ ਵੱਡੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨਾਲ ਲੜਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸਨ, ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਾਲ਼ਮੀਕੀ ਰਾਮਾਏਣ ਦਾ ਬਿਆਲ੍ਹਵਾਂ (42ਵਾਂ) ਅਧਿਆਇ। ਜਦੋਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਲੰਕਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਨਿਵਾਸੀ ਡਰ ਗਏ ਤੇ ਗਭਰਾਏ ਹੋਏ। ਜਦੋਂ ਨੀਂਦ ਉੱਡ ਗਈ, ਤਾਂ ਵਿਅਕ੍ਰਿਤ ਚਿਹਰਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਰਾਖਸ਼ਣੀਆਂ ਨੇ ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋਇਆ ਜੰਗਲ ਤੇ ਉਹ ਮਹਾਂਵੀਰ ਵੱਡਾ ਵਾਨਰ ਵੇਖਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਹਾ-ਬਾਹੁ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਰਾਖਸ਼ਣੀਆਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣਾ ਲੱਗਿਆ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਰਾਖਸ਼ਣੀਆਂ ਨੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਅਤੁੱਟ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਵੇਖਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ? ਕਿਸ ਦਾ ਹੈ? ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ ਹੈ? ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਆਇਆ ਹੈ? ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਗੱਲ ਕੀਤੀ?" "ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਡਰੋ ਨਾ, ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ। ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਨਾਲ ਕੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਕਾਲੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ?" ਤਦ, ਉਹ ਧਰਮੀਕ ਤੇ ਚਮਕਦੀ ਸੀਤਾ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਬਦਲਣ ਵਾਲੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਜੁਗਤ ਨਹੀਂ। ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ ਤੇ ਕੀ ਕਰੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਦੂਜੇ ਸੱਪ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਡਰੀ ਹੋਈ ਹਾਂ; ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਮਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕੋਈ ਰਾਖਸ਼ਸ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਜਿਹੜੇ ਰੂਪ ਚਾਹੇ, ਉਹੀ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" ਵੈਦੇਹੀ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਖਸ਼ਣੀਆਂ ਜਲਦੀ ਜਲਦੀ ਵੰਡ ਗਈਆਂ; ਕੁਝ ਉਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈਆਂ, ਕੁਝ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਰਾਵਣ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ, ਵਿਅਕ੍ਰਿਤ ਚਿਹਰਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਰਾਖਸ਼ਣੀਆਂ ਨੇ ਡਰਾਉਣੇ, ਭਾਰੀ-ਭਰਕਮ ਵਾਨਰ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ। "ਹੇ ਰਾਜਾ, ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਰਾਉਣੇ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਵਾਨਰ ਖੜਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਤੇ ਜਿਸਦੀ ਵਿਰਤਾ ਅਣਮਾਪ ਹੈ।" "ਪਰ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਮ੍ਰਿਗ-ਨੇਤ੍ਰੀ ਸੀਤਾ, ਸਾਡੀਆਂ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਪੁੱਛਗਿੱਛਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਸ ਵਾਨਰ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਵੀ ਦੱਸਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ।" "ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ ਇੰਦਰ ਦਾ ਦੂਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਕੁਬੇਰ ਦਾ ਦੂਤ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਖੁਦ ਰਾਮ ਵਲੋਂ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉਸ ਅਦਭੁਤ ਰੂਪ ਨਾਲ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਹਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਆਨੰਦ ਬਾਗ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹਿਰਣ ਸਨ, ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।" "ਉਸ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਨਸ਼ਟ ਨਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਸਿਵਾਏ ਜਿੱਥੇ ਜਾਨਕੀ ਜੀ ਬੈਠੀ ਸੀ; ਉਹ ਥਾਂ ਉਸ ਨੇ ਅਛੁਤੀ ਛੱਡੀ।" "ਇਹ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਜਾਨਕੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਐਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਥੱਕ ਗਇਆ ਸੀ; ਪਰ, ਉਸ ਵਾਸਤੇ ਥਕਾਵਟ ਦੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਥਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਬਚਾਈ।" "ਉਹ ਮਹਾਨ ਸ਼ਿੰਸ਼ਪਾ ਰੁੱਖ, ਜਿਸ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਪੱਤੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸੀਤਾ ਆਪ ਬੈਠੀ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਵਾਨਰ ਨੇ ਬਚਾਇਆ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਵਾਚਕਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਥੇ ਹੋਈਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਹਾਲਾਤ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲੀ।