ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਵਿੱਤਰ ਚੂੜਾਮਣੀ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਹਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਦਿਖਾਈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, "ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਚੂੜਾਮਣੀ, ਜੋ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਬੜੀ ਸੰਭਾਲ ਨਾਲ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਿਖਾ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਐਸਾ ਲਗਦਾ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਇਹ ਦੁਖ ਵਿਚ ਵੀ ਮੇਰਾ ਮਨ ਖੁਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।" "ਇਹ ਸੁਭ ਅਭੂਸ਼ਣ, ਜੋ ਜਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਭੇਜ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੈਂ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਤੜਪ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਅਸਹਿਣ ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਹਿ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਮੈਂ ਸਿਰਫ ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਹੋਰ ਜੀਉਂਦੀ ਰਹਾਂਗੀ; ਜੇ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਵੀ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।" "ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਇਥੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਮੈਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਵੇ ਕਿ ਤੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜੀਉਂਦੀ।" ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਦੇ ਇਹ ਆਂਸੂ ਭਰੇ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਾਯੁਪੁਤ੍ਰ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮਾਤਾ, ਮੈਂ ਸੱਚੀ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਕਿ ਰਾਮ ਜੀ ਤੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਸੁਖਾਂ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਜੀ ਦੁੱਖੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੀ ਵੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਮਿਲ ਗਏ ਹੋ, ਹੁਣ ਰੋਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਸੀ ਵੇਲੇ ਤੇਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।" "ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਤੇਰੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਤਲਪ ਵਿੱਚ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸਾੜ ਦੇਣਗੇ। ਜਦੋਂ ਰਾਵਣ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਮਾਰ ਦੇਣਗੇ, ਤਦ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਜਾਣਗੇ।" "ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਮਾਤਾ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਦੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਹੋਰ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਣ।" ਸੀਤਾ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਹ ਚੂੜਾਮਣੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਜੋਂ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਅਭੂਸ਼ਣ, ਜੋ ਮੈਂ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਸੀ, ਰਾਮ ਜੀ ਵੇਖਣਗੇ।" ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਦੀ ਗੱਲ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਅਮੁਲਕ ਚੂੜਾਮਣੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖ ਲਈ। ਫਿਰ, ਉਹ ਮਾਤਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ, ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਜਦੋਂ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਵਾਨਰ ਸੇਨਾ ਦਾ ਮੁਖੀ ਉੱਡਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਂਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਦੁਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੀ: "ਹਨੁਮਾਨ, ਮੇਰਾ ਸੁਨੇਹਾ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਸਿੰਘਾਂ ਵਰਗੇ ਭਰਾ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਤੇ ਉਸਦੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਾ ਦੇਵੀਂ। ਜਦੋਂ ਰਾਘਵ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਨ, ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣਗੇ, ਤੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਵੀਂ। ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਰਾਮ ਜੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇਂ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਅਤਿ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵਲੋਂ ਹੋਈਆਂ ਬੇਇੱਜਤੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਜਰੂਰ ਕਰੀਂ। ਤੇਰਾ ਯਾਤਰਾ ਮੰਗਲਮਈ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ।" ਉਸ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਮਿਲਣ 'ਤੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਕੰਮ ਲਗਭਗ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਉੱਤਰ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਚਲੇ। ਹੁਣ, ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਉਥੋਂ ਚਲੇ, ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ, "ਹੁਣ ਤਕ ਮੇਰਾ ਕੰਮ ਲਗਭਗ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ। ਤਿੰਨ ਉਪਾਵ ਮੈਂ ਵਰਤ ਲਏ ਹਨ, ਹੁਣ ਚੌਥਾ ਉਪਾਵ ਬਚਦਾ ਹੈ। ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ, ਦਾਨ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਢੁੱਕਵਾਂ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਾਕਤ ਦਾ ਗੁਮਾਨ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ ਬਲ ਹੀ ਕੰਮ ਆਵੇਗਾ।" "ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਬਲ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਜਾਂ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਕਲ ਆ ਜਾਵੇ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਏ ਬਿਨਾ ਨਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਯੋਗ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਕੋਈ ਛੋਟਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ; ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਹਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।" "ਹੁਣ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਹੀ ਵਾਨਰ ਰਾਜਾ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵੱਲ ਜਾਵਾਂ। ਪਰ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉ ਕਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗਾ? ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੀ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ। ਰਾਵਣ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ, ਸੈਨਾ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਸਮੇਤ ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਨੀਤੀ ਤੇ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਇੱਥੋਂ ਵਾਪਸ ਜਾਵਾਂ।" "ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਉਪਵਨ, ਜੋ ਉਸ ਕਠੋਰ ਰਾਵਣ ਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸਾੜ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਜਦ ਇਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਰਾਵਣ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਘੋੜਿਆਂ, ਭਾਰੀ ਰਥਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਫੌਜ ਇਕੱਠੀ ਕਰੇਗਾ, ਤੇ ਵੱਡਾ ਯੁੱਧ ਹੋਵੇਗਾ।" "ਮੈਂ, ਉਹਨਾਂ ਭਿਆਨਕ ਯੋਧਿਆਂ ਨਾਲ ਟਕਰ ਲੈ ਕੇ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਤੋਂ ਡਰਿਆਂ ਬਿਨਾਂ, ਰਾਵਣ ਵਲੋਂ ਭੇਜੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਵਾਨਰ ਰਾਜਾ ਕੋਲ ਜਾਵਾਂਗਾ।" ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਚੰਡ ਵਾਯੁ, ਆਪਣੇ ਥੱਲਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਰੁੱਖ ਉਖਾੜ ਕੇ ਸੁੱਟਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਹਨੁਮਾਨ, ਜੋ ਪਖੀਰਾਂ ਦੀ ਚਹਿ-ਚਹਿ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਹੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਉਸ ਆਨੰਦ ਬਾਗ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਉਪਵਨ, ਜਿਸਦੇ ਰੁੱਖ ਟੁੱਟ ਗਏ, ਜਲ-ਟੈਂਕ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਏ, ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀਆਂ ਪੁਲਵਰ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਹੁਣ ਵੇਖਣ ਯੋਗ ਨਾ ਰਿਹਾ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ, ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਜਲ-ਟੈਂਕ, ਲਾਲੀ ਮਾਰੀ ਥੱਕੀ ਪੱਤੀਆਂ, ਤੇ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਰੁੱਖ ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਥੇ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਜੰਗਲ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਲਤਾਵਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਆਪਣੇ ਢਕਣੇ ਉਤਰੇ ਹੋਏ ਕੰਬ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਹਿਲਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਲਤਾਵਾਂ ਦੇ ਘਰ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਝੋਪੜੀਆਂ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁਖ ਭਰੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਝੋਪੜੀਆਂ ਸਭ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਉਹ ਵੱਡਾ ਜੰਗਲ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਗਵਾ ਬੈਠਾ। ਹੁਣ ਉਹ ਜੰਗਲ, ਆਪਣੇ ਦੁਖੀ ਲਤਾਵਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ, ਐਸਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਦਸ-ਸਿਰ ਵਾਲੇ ਰਾਵਣ ਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਉਪਵਨ ਨੂੰ, ਸਿਰਫ਼ ਵਾਨਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕਰਕੇ, ਦੁੱਖ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। (ਇੱਥੇ ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕਤਾਲੀਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।