ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਰਾਮਚੰਦ੍ਰ ਜੀ ਦੀ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਘਟਨਾ ਯਾਦ ਦਿਵਾਈ। ਇਕ ਵਾਰੀ, ਰਾਮਚੰਦ੍ਰ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੋਟੇ ਉੱਤੇ ਪਈ ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਦੀ ਇਕ ਪੱਤੀ ਚੁੱਕੀ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਸ੍ਤਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸੰਚਾਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਘਾਹ ਦੀ ਪੱਤੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਭੜਕਣ ਲੱਗ ਪਈ ਤੇ ਉਸਨੇ ਉਸ ਪੰਛੀ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਉਹ ਚਮਕਦੀ ਹੋਈ ਦਰਭਾ ਦੀ ਪੱਤੀ ਕਾਗ ਵੱਲ ਸੁੱਟੀ, ਤੇ ਉਹ ਪੱਤੀ ਕਾਗ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਦੌੜੀ। ਕਾਗ ਡਰ ਕੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੱਕਦਾ ਫਿਰਿਆ, ਹਰ ਥਾਂ ਰੱਖਿਆ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਪਰ ਉਸਦੇ ਪਿਓ ਤੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮ ਕੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਉਹ ਰਾਮ ਜੀ ਕੋਲ ਆ ਪਿਆ। ਜਿਹੜਾ ਸਭ ਨੂੰ ਸ਼ਰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਰਾਮ ਨੇ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਾਗ ਡਿੱਗ ਕੇ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ, ਉਸ ਉਤੇ ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਉਸਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮੌਤ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ। ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਥੱਕੇ ਹੋਏ, ਪੀਲੇ ਪਏ ਤੇ ਡਿੱਗਦੇ ਕਾਗ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਸ੍ਤਰ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਦੱਸ ਕਿ ਇਹ ਕਿੱਥੇ ਲੱਗੇ।” ਫਿਰ ਉਹ ਅਸਤਰ ਕਾਗ ਦੀ ਸੱਜੀ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ। ਆਪਣੀ ਸੱਜੀ ਅੱਖ ਦੇਣ ਉੱਤੇ, ਉਸਦੀ ਜਾਨ ਬਚ ਗਈ। ਫਿਰ, ਕਾਗ ਨੇ ਰਾਮ ਤੇ ਦਸ਼ਰਥ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਆਖਣ ਲੱਗੀ, “ਮੇਰੇ ਲਈ, ਸਿਰਫ ਇਕ ਕਾਗ ਦੇ ਅਪਰਾਧ ਉੱਤੇ ਵੀ ਰਾਮ ਨੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਸ੍ਤਰ ਚਲਾਇਆ ਸੀ। ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੇਰਾ ਉਤਪਾਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਤੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਦਇਆ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ, ਉਰਜਾ ਤੇ ਬਲ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗਾ ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਇੰਦਰ ਵਰਗਾ ਮਹਾਨ ਹੈ। ਉਹ ਹਥਿਆਰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਤਾਕਤਵਰ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਤੂੰ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਉੱਤੇ ਹਥਿਆਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਚਲਾਂਦਾ? ਨਾ ਸੱਪ, ਨਾ ਗੰਧਰਵ, ਨਾ ਦੇਵਤੇ, ਨਾ ਮਰੁਤਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਰਾਮ ਦੇ ਬਲ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਰੋਕ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਚਿੰਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੇਜ਼ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ? ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ? ਜੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ੇਰ-ਸਮਾਨ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੋਤ ਵਾਯੂ ਤੇ ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਸ਼ਵਾਰ ਹਨ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਭੁੱਲ ਗਏ ਹਨ? ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਯੋਗ੍ਯ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮੇਰਾ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।” ਜਦੋਂ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਵੈਦੇਹੀ ਦੇ ਇਹ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਜੂਆਂ ਵਾਲੇ ਦੁਖੀ ਬਚਨ ਸੁਣੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਵਾਨਰ-ਸੇਨਾ ਦੇ ਨੇਤਾ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, “ਮਾਤਾ, ਰਾਮ ਜੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਗਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਨ—ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸੱਚੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਜਦ ਰਾਮ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਜਦ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਲੱਭ ਲਿਆ ਹੈ, ਤੂੰ ਦੁਖ ਨਾ ਕਰ। ਇਹੀ ਸਮਾਂ ਤੇਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ੇਰ-ਸਮਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਜੋ ਤੇਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਬਲ ਨਾਲ ਜਗਤ ਨੂੰ ਸੁਆਹ ਕਰ ਦੇਣਗੇ। ਰਾਵਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਨਿਰਦਈ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਸਬੰਧੀਆਂ ਸਮੇਤ ਮਾਰ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਗਰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਆਵੇਗਾ। ਹੁਣ ਦੱਸ, ਮੈਂ ਰਾਘਵ, ਮਹਾਬਲੀ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸੁਗਰੀਵ ਜਾਂ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਤੇਰਾ ਕਿਹੜਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?” ਹਨੁਮਾਨ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਜੀ ਮੁੜ ਆਖਣ ਲੱਗੀ, “ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਪੁਤ੍ਰ-ਮੋਹ ਵਿਚ ਉੱਤਮ ਚਿੱਤ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਉਸਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਮੇਰੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ, ਉਸਦੀ ਖੈਰੀ ਪੁੱਛੀਂ ਤੇ ਸਿਰ ਨਵਾ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੀਂ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਪਿਆਰੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਹਾਰਾਂ ਤੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹਨ, ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੀਂ। ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਜ-ਮਹਾਨਤਾਵਾਂ ਵੀ ਮਿਲਣ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰੀਏ। ਸੁਮਿਤਰਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਰਾਮ ਨਾਲ ਵਨਵਾਸ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਸਭ ਸੁਖ ਛੱਡ ਕੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਕੁਤ੍ਸਥ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ, ਭਰਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ, ਚੌੜੇ ਮੋਟੇ, ਤਾਕਤਵਰ, ਸੋਹਣਾ ਤੇ ਵਿਚਾਰਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਮ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦ ਮੈਂ ਉਠਾ ਕੇ ਲੈ ਜਾਈ ਗਈ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਿਆ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ, ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ, ਸਮਰਥ, ਘੱਟ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਸੱਸੇ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਵਧ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਕੰਮ ਮਿਲੇ, ਉਹ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਰਯਾਦਾ-ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਉਸਨੂੰ ਮੇਰੀ ਵੱਲੋਂ ਖੈਰੀ ਦੇਣਾ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਰਮ, ਪਵਿੱਤਰ, ਯੋਗ੍ਯ ਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ; ਹੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣੇ। ਤੂੰ ਹੀ ਇਹ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ; ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਸਾਵਧਾਨ ਕਰੀ। ਮੇਰੇ ਪਤੀ, ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਇਹ ਆਖੀਂ, ‘ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਸਿਰਫ ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਹੀ ਜੀਊਂਗੀ।’ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜੀਊਂਗੀ—ਇਹ ਮੈਂ ਸੱਚ ਆਖਦੀ ਹਾਂ। ਰਾਵਣ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਧੋਖੇ ਤੇ ਪਾਪ ਨਾਲ ਫੜ ਲਿਆ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਬਚਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਉਸ਼ਿਕੀ ਨੂੰ ਪਾਤਾਲ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।” ਫਿਰ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਸਤ੍ਰ ਵਿਚੋਂ ਸੋਹਣਾ, ਦਿਵ੍ਯ ਚੂੜਾਮਣੀ ਕੱਢ ਕੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਦੇਂ।” ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਉਹ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਮਣੀ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਉਂਗਲੀ ਉੱਤੇ ਪਾ ਲਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਬਾਂਹ ਲਈ ਉਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਮਣੀ ਲੈ ਕੇ, ਵਾਨਰਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਸੀਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਚੱਕਰ ਲਾਏ ਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।