ਹਨੁਮਾਨ ਵਲੋਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੀਤਾ, ਜੋ ਦੇਵੀਆਂ ਵਰਗੀ ਲਗਦੀ ਸੀ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬੋਲਣੀ ਲੱਗੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਗਲਾ ਰੁੰਧ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਹੈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪਹਿਚਾਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ। ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸੀਂ: ਚਿਤਰਕੂਟ ਪਹਾੜ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ, ਉੱਤਰੀ-ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਜਗ੍ਹਾ ਜਿੱਥੇ ਤਪਸਵੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਜੜਾਂ, ਫਲ ਤੇ ਪਾਣੀ ਬਹੁਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਉਹ ਸਥਾਨ ਜਿੱਥੇ ਸਿਧ ਪੁਰਖ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਥਾਂ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਫਿਰਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਭਿੱਜ ਗਏ, ਤੂੰ ਆ ਕੇ ਮੇਰੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ, ਇਕ ਕਾਂ, ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਮਾਸ ਲੈ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਚੁੰਭਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਮੈਂ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਡੱਲੀ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਉਸ ਕਾਂ ਨੂੰ ਭਜਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਕਾਂ ਮੈਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ, ਉਥੇ ਹੀ ਲੁਕ ਗਿਆ ਤੇ ਮਾਸ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ, ਭੋਜਨ ਤੇ ਹਵਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਰੁਕਿਆ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਮੈਂ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਪੱਟਾ ਠੀਕ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਕੱਪੜੇ ਥੱਲੇ ਲੁੜਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ। ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੱਸਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸ਼ਰਮੀਂਦੀ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਕਾਂ ਦੀ ਲਾਲਚੀ ਚੋਚ ਤੋਂ ਚੋਟ ਖਾ ਕੇ, ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਗਈ। ਫਿਰ, ਥਕ ਕੇ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਬੈਠ ਗਈ। ਤੂੰ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਮਨਾਉਂਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੈਂ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਮੇਰਾ ਚਿਹਰਾ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅੱਖਾਂ ਪੂੰਝ ਰਹੀ ਸੀ, ਤੇ ਤੂੰ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਨੂੰ ਕਾਂ ਕਰਕੇ ਚਿੰਤਤ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਥਕਾਵਟ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਰਾਮ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਸੁੱਤੀ ਰਹੀ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਵੀ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਮੇਰੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਸੁੱਤ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਉਹ ਕਾਂ ਮੁੜ ਆ ਗਿਆ। ਜਦ ਮੈਂ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਜਾਗ ਕੇ ਰਾਘਵ ਦੀ ਗੋਦ ਤੋਂ ਉਠੀ, ਤਾਂ ਕਾਂ ਅਚਾਨਕ ਆ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਛਾਤੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਚੋਟ ਮਾਰੀ। ਕਾਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉੱਡ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਚੋਟ ਮਾਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਉੱਠਿਆ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੇਰੀ ਛਾਤੀ ਤੋਂ ਖੂਨ ਵਗਦਾ ਵੇਖਿਆ। ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਮੇਰੀ ਛਾਤੀ ਤੇ ਚੋਟ ਵੇਖੀ, ਉਹ ਵੱਡੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਸਪ ਦੇ ਵਾਂਗ ਸੱਸ ਮਾਰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਣ ਲੱਗਿਆ, “ਕਿਸ ਨੇ, ਹੇ ਨਾਗ-ਨਾਸਿਕਾ ਵਾਲੀ, ਤੇਰੀ ਛਾਤੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜ਼ਖ਼ਮ ਕੀਤਾ? ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਪੰਜ-ਸਿਰ ਵਾਲੇ ਸੱਪ ਨਾਲ ਖੇਡਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਕਰਦਾ ਹੈ?” ਰਾਮ ਨੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਾਂ, ਨੁਕੀਲੇ ਨੱਖਾਂ 'ਤੇ ਖੂਨ ਲਾਏ, ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਕਾਂ ਇੰਦਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼, ਜਿਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੀਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਫਿਰ, ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਕਾਂ ਉੱਤੇ ਕਠੋਰ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਚਟਾਈ ਤੋਂ ਦਰਭਾ ਦੀ ਇਕ ਪੱਤੀ ਚੁੱਕੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਸਤਰ ਨਾਲ ਸੰਚਾਰਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਪੱਤੀ ਪੰਛੀ ਵੱਲ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਣ ਲੱਗੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਉਹ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਦਰਭਾ ਕਾਂ ਵੱਲ ਸੁੱਟੀ, ਤੇ ਉਹ ਪੱਤੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਕਾਂ, ਡਰ ਕੇ, ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਲੱਭਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਕਈ ਰਾਹਾਂ ਤੇ ਦੌੜਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਤੇ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਤਿੰਨੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ, ਆਖ਼ਰਕਾਰ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਮ ਦੀ ਹੀ ਸ਼ਰਣ ਆਇਆ। ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਕਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਮੰਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਮਾਫ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਮੌਤ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਥੱਕੇ, ਪੀਲੇ ਤੇ ਡਿੱਗਦੇ ਹੋਏ ਕਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਸਤਰ ਅਫਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ; ਦੱਸ ਕਿ ਇਹ ਕਿੱਥੇ ਲੱਗੇ?” ਫਿਰ, ਉਹ ਅਸਤਰ ਕਾਂ ਦੀ ਸੱਜੀ ਅੱਖ 'ਤੇ ਲੱਗਿਆ; ਆਪਣੀ ਸੱਜੀ ਅੱਖ ਦੇ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਜਾਨ ਬਚ ਗਈ। ਕਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਤੇ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਮੇਰੀ ਖਾਤਰ, ਸਿਰਫ਼ ਕਾਂ ਦੀ ਗਲਤੀ ਉੱਤੇ ਵੀ, ਰਾਮ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਸਤਰ ਚਲਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ; ਫਿਰ ਤੂੰ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਅਤਿਆਚਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਮਾਫ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਮੈਂ ਤੈਥੋਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਦਇਆ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੁਣ ਹੈ; ਮੈਂ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਤੂੰ ਮਹਾਨ ਤਾਕਤ, ਉਰਜਾ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਅਥਾਹ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹੈਂ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਇੰਦਰ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ। ਤੂੰ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਅਡਿੱਗ ਹੈਂ, ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਅਸਤਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਵਰਤਦਾ? ਨਾ ਸੱਪ, ਨਾ ਗੰਧਰਵ, ਨਾ ਦੇਵਤੇ, ਨਾ ਮਾਰੁਤਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਕੋਈ ਵੀ ਰਾਮ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਜੇ ਉਹ ਵਿਰੋਧੀ ਮੈਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕੁਝ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੇਜ਼ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮਾਰਦਾ? ਕੀ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ, ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਹੇ ਮਹਾਂਵੀਰ? ਜੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਪਵਨ ਤੇ ਇੰਦਰ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਔਖਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਭੁੱਲ ਗਏ ਹਨ? ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਦੋਵੇਂ ਯੋਗਤਾ ਵਾਲੇ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ। ਵੈਦੇਹੀ ਦੀਆਂ ਹੰਝੂਆਂ ਭਰੀਆਂ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਵਾਨਰ ਸੈਨਾ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਮਾਤਾ, ਰਾਮ ਤੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਮੈਂ ਸੱਚੀ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਜਦ ਰਾਮ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤੂੰ ਮਿਲ ਗਈ ਹੈਂ; ਹੁਣ ਦੁਖ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ, ਐਸਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਤੇਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਬਲੀ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਤਮੰਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਗਤ ਨੂੰ ਸੁਆਹ ਕਰ ਦੇਣਗੇ। ਜਦ ਰਾਵਣ, ਜੋ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਨਿਰਦਈ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਤਦ ਰਾਘਵ ਤੈਨੂੰ, ਹੇ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਜਾਵੇਗਾ।