ਜਦੋਂ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਮਾਤਾ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦੀਆਂ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਐਸਾ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਦੇਵੋ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਘਵ (ਰਾਮ) ਤੁਹਾਡੀ ਪਛਾਣ ਕਰ ਸਕਣ,” ਤਾਂ ਸੀਤਾ ਜੀ, ਜੋ ਦੇਵੀਆਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਲੱਗਦੀਆਂ ਸਨ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁੱਕੀ ਹੋਈ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸ ਦਿਓ: ਚਿਤਰਕੂਟ ਪਹਾੜ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਾਂ, ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਤਪੱਸਵੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਜੜਾਂ, ਫਲ ਤੇ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਚੁਰ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਉਥੇ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਧ ਪੁਰਖਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਵਾਲੀਆਂ ਛਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਭਿੱਜ ਕੇ ਆਏ, ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਆ ਬੈਠਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਇਕ ਕਾਂਵਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਮਾਸ ਸੀ, ਆ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਚੁੰਭਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਮੈਂ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਡੱਲਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਭਜਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਕਾਂਵਾ ਮੈਨੂੰ ਚੀਰਦਾ ਗਿਆ ਤੇ ਓਥੇ ਹੀ ਲੁਕ ਗਿਆ, ਪਰ ਮਾਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਰੁਕਿਆ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਪੰਛੀ ਉੱਤੇ ਗੁੱਸੇ ਹੋਈ ਆਪਣੀ ਕਮਰਬੰਦ ਖਿੱਚਣ ਲੱਗੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਵਸਤ੍ਰ ਢਿੱਲੇ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ। ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੱਸ ਪਿਆ, ਤੇ ਮੈਂ ਕਾਂਵੇ ਦੀ ਲਾਲਚ ਤੇ ਜਖਮੀ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ਰਮਿੰਦੀ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਗਈ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਥੱਕ ਕੇ ਤੇਰੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਆ ਸੁੱਤੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਪਰ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪੂੰਝਦੀ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਦੇਖੀ ਗਈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕਾਂਵਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਥਕਾਵਟ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਰਾਘਵ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਸੁੱਤੀ ਰਹੀ, ਤੇ ਫਿਰ ਰਾਮ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੇ ਵੀ ਮੇਰੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਕਾਂਵਾ ਦੁਬਾਰਾ ਆ ਗਿਆ; ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਜਾਗੀ ਤੇ ਰਾਘਵ ਦੀ ਗੋਦ ਤੋਂ ਉੱਠੀ, ਤਦ ਕਾਂਵਾ ਅਚਾਨਕ ਆਇਆ ਤੇ ਮੇਰੇ ਛਾਤੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜਖਮ ਕਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਉੱਡ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਘੰਭੀਰ ਚੋਟਾਂ ਮਾਰਦਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਉਠੇ, ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੇਰੀ ਛਾਤੀ ਤੋਂ ਖੂਨ ਵਗਦਾ ਦੇਖਿਆ। ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੇਰੀ ਛਾਤੀ ਤੇ ਜਖਮ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਇਲਾ ਹੋਇਆ ਸੱਪ, ਤੇ ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਬੋਲ ਪਏ: “ਕਿਸ ਨੇ, ਹੇ ਸੁੰਘਣ ਵਾਲੀ ਨੱਕ ਵਾਲੀ, ਤੇਰੀ ਛਾਤੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜਖਮ ਕੀਤਾ? ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲੇ ਸੱਪ ਨਾਲ ਖੇਡਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਕਰਦਾ ਹੈ?” ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵੇਖਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਕਾਂਵਾ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਨੁਕੀਲੇ ਨਖਾਂ ਵਾਲਾ ਖੜਾ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਾਂਵਾ ਇੰਦਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਤੇ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼, ਜਿਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਾਇਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਬਾਹੁਬਲੀ ਰਾਮ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸੇ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ, ਕਾਂਵੇ ਉੱਤੇ ਕਠੋਰ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਚਟਾਈ ਵਿਚੋਂ ਦਰਭਾ ਘਾਸ ਦੀ ਇਕ ਪੱਤੀ ਚੁੱਕੀ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਸਤਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤਾ; ਉਹ ਪੱਤੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਜਲਿਤ ਹੋ ਗਈ, ਤੇ ਪੰਛੀ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਈ। ਰਾਮ ਨੇ ਉਹ ਪ੍ਰਜਲਿਤ ਦਰਭਾ ਕਾਂਵੇ ਵੱਲ ਸੁੱਟੀ, ਤੇ ਉਹ ਪੱਤੀ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਕਾਂਵੇ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ। ਕਾਂਵਾ ਡਰ ਕੇ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖ-ਰੱਖ ਕੇ ਭੱਜਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਰੱਖਿਆ ਲੱਭਣ ਲੱਗਾ। ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਤੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਉਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਆਖ਼ਿਰ ਰਾਮ ਕੋਲ ਹੀ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ। ਜੋ ਸ਼ਰਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਕਾਂਵੇ ਨੂੰ—even ਜਦ ਉਹ ਮਰਨ ਜੋਗਾ ਸੀ—ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਬਚਾ ਲਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਥੱਕੇ, ਹਲਕੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ, ਡਿੱਗਦੇ ਹੋਏ ਕਾਂਵੇ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਸਤਰ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ; ਦੱਸ ਕਿ ਇਹ ਕਿੱਥੇ ਲੱਗੇ।” ਫਿਰ ਉਹ ਅਸਤਰ ਕਾਂਵੇ ਦੀ ਸੱਜੀ ਅੱਖ ਉੱਤੇ ਲੱਗਾ; ਆਪਣੀ ਸੱਜੀ ਅੱਖ ਦੇਣ ਨਾਲ, ਉਸਦੀ ਜਾਨ ਬਚ ਗਈ। ਫਿਰ ਕਾਂਵਾ ਨੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਛੁੱਟ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਸੀਤਾ ਜੀ ਫਿਰ ਆਖਦੀ ਹੈ, “ਮੇਰੇ ਲਈ, ਇਕ ਕਾਂਵੇ ਦੀ ਭੁੱਲ ਉੱਤੇ ਵੀ, ਰਾਮ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਸਤਰ ਚਲਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ; ਫਿਰ ਤੂੰ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਅਪਮਾਨ ਹੋਇਆ, ਉਸਨੂੰ ਕਿਉਂ ਛੱਡ ਰਹੇ ਹੋ? ਮੈਂ ਤਾਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿਰਪਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਨੇਕੀ ਹੈ; ਮੈਂ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ, ਉਰਜਾ ਅਤੇ ਬਲ ਵਾਲੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਅਥਾਹ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹੋ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹੋ, ਇੰਦਰ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ, ਫਿਰ ਹੇ ਰਾਘਵ, ਤੁਸੀਂ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਅਸਤਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਵਰਤਦੇ? ਨਾ ਤਾਂ ਸੱਪ, ਨਾ ਗੰਧਰਵ, ਨਾ ਦੇਵਤੇ, ਨਾ ਮਰੁਤਗਣ ਵੀ ਰਾਮ ਦੇ ਬਲ ਦਾ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਉਹ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਚਿੰਤਤ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਤੀਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ? ਕੀ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ ਤੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਛੁਡਾਉਣ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ? ਜੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪੁਰਸ਼ ਸਿੰਘ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੋਤਿ ਪਵਨ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਔਖਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਭੁੱਲ ਗਏ ਹਨ? ਜ਼ਰੂਰ ਮੇਰੀ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਭੁੱਲ ਹੋਈ ਹੋਵੇਗੀ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਜਦ ਦੋਵੇਂ ਯੋਗਤਾ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸਕ ਹਨ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦੇਣ।" ਸੀਤਾ ਜੀ ਦੇ ਇਹ ਹੰਝੂਆਂ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਭਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਵਾਨਰ ਸੇਨਾ ਦੇ ਨੇਤਾ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਮਾਤਾ, ਰਾਮ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹੀ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਹਨ—ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੱਚੀ ਕਸਮ ਦੇ ਕੇ ਆਖਦਾ ਹਾਂ; ਜਦ ਰਾਮ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਮਿਲ ਗਈ ਹੋ, ਇਹ ਦੁੱਖ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ; ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ, ਇਸੀ ਪਲ ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪੁਰਸ਼ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਅਤੁੱਟ ਬਲ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਰਾਖ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।