ਹਲਾਦਿਨੀ, ਪਾਵਨੀ ਅਤੇ ਨਲਿਨੀ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਸ਼ੁਭ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਉਧਰ, ਸੁਚਕਸ਼ੁ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਸਿੰਧੂ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਸ਼ੁਭ ਜਲਧਾਰਾਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਹਿਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਸੱਤਵੀਂ ਨਦੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਭਾਗੀਰਥ ਦੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਹੋਈ, ਉਸ ਦੇ ਰਥ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚਲਣ ਲੱਗੀ। ਭਾਗੀਰਥ, ਜੋ ਇਕ ਮਹਾਨ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਦਿਵ੍ਯ ਰਥ ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋਇਆ। ਮਹਾਨ ਗੰਗਾ, ਆਸਮਾਨ ਤੋਂ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਤਰੀ, ਅਤੇ ਭਾਗੀਰਥ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਜਦ ਗੰਗਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਈ, ਉਹ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਵਹਿਣ ਲੱਗੀ, ਮੱਛੀਆਂ, ਕਛੂਏ ਅਤੇ ਡੋਲਫ਼ਿਨਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਉਸ ਵਿਚ ਤੈਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ, ਉਥੇ-ਉਥੇ ਧਰਤੀ ਚਮਕ ਉਠੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਦਭੁਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਦੇਵਤਾ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਯਕਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਇਕੱਤਰ ਹੋ ਗਈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਆਸਮਾਨ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਤਰਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਉੱਡਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵਿਹਾਰਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਲੱਖਣ ਹਵਾਈ ਮਹਲਾਂ ਚਲ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ, ਉਥੇ-ਉਥੇ ਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ, ਇਸ ਅਦਭੁਤ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਗੰਗਾ-ਅਵਤਰਨ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਬੇਅੰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ; ਉਹ ਜਦ ਉਡਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਆਸਮਾਨ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸੌਂ ਸੂਰਜ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਉਥੇ ਡੋਲਫ਼ਿਨਾਂ, ਸੱਪਾਂ ਅਤੇ ਚੰਚਲ ਮੱਛੀਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਸੀ। ਜਲ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਧਾਰਾਵਾਂ, ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਆਸਮਾਨ 'ਚ ਚਮਕਦੀਆਂ, ਚਹੁੰਫੇਲ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਗੰਗਾ ਤੇਜ਼ ਵਹਿ ਰਹੀ ਸੀ, ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵਕੜੀ ਹੋਈ, ਕਦੇ-ਕਦੇ ਵੱਡੀ ਧਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਉੱਚੀ ਲਹਿਰ ਬਣਦੀ, ਕਦੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਹਿੰਦੀ, ਕਦੇ ਜਲ-ਜਲ ਨੂੰ ਟਕਰਾ ਜਾਂਦਾ। ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਹ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਤੇ ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੀ; ਜੋ ਜਲ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਡਿੱਗਿਆ, ਉਹ ਮੁੜ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਜਲ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਨੇ, ਭਾਵਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਡਿੱਗੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਜਿਹੜੇ ਦੇਵਤੇ ਜਾਂ ਜੀਵ ਕਿਸੇ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਆਸਮਾਨ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਗਏ ਸਨ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਉਹ ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪਰਤ ਗਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਏ; ਲੋਕ ਉਸ ਚਮਕਦਾਰ ਜਲ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਗੰਗਾ ਵਿਚ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਏ। ਭਾਗੀਰਥ, ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ, ਆਪਣੇ ਦਿਵ੍ਯ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ, ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ, ਦੈਤ, ਦਾਨਵ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਯਕਸ਼ਾਂ, ਕਿੰਨਰਾਂ, ਮਹਾਨ ਨਾਗਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ—ਹੇ ਰਾਮਾ!—ਭਾਗੀਰਥ ਦੇ ਰਥ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਪਏ। ਜਲ-ਚਰ ਜੀਵੀਆਂ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਗੰਗਾ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ; ਜਿਧਰ ਭਾਗੀਰਥ ਗਿਆ, ਉਧਰ ਹੀ ਚਮਕਦਾਰ ਗੰਗਾ ਚਲੀ। ਸਭ ਨਦੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੰਗਾ, ਅੱਗੇ ਵਧੀ। ਜਦ ਉਹ ਜਹਨੂ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਯਜਨ-ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਆਈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੇ ਯਜਨ-ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਜਹਨੂ ਨੇ ਗੰਗਾ ਦੀ ਇਹ ਨਾਟੀਤਾ ਵੇਖੀ, ਉਹ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜਲ ਨੂੰ ਪੀ ਗਿਆ—ਇਹ ਇਕ ਅਸਧਾਰਣ ਕਾਰਜ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਾਮਾਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੇਵਤੇ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਜਹਨੂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਧੀ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੇ। ਤਦ ਜਹਨੂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮੁੜ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਜਹਨੂ ਦੀ ਧੀ ਜਾਹਨਵੀ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਗੰਗਾ ਭਾਗੀਰਥ ਦੇ ਰਥ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਪਈ ਅਤੇ ਉਹ ਸਰਵੋਤਮ ਨਦੀ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਉਥੋਂ, ਉਹ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਗਈ, ਤਾਂ ਜੋ ਭਾਗੀਰਥ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਪੂਰੀਤਾ ਹੋ ਸਕੇ। ਭਾਗੀਰਥ ਨੇ ਬੜੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਦਾ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਕੀਤਾ। ਉਥੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਭਸਮ ਬਣੇ, ਹੋਸ਼ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ ਪਏ ਸਨ। ਫਿਰ, ਉਸ ਨੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਜਲ ਨਾਲ ਉਹ ਭਸਮ ਧੋ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਮੁੱਕ ਗਏ ਅਤੇ ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਏ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਮ! ਫਿਰ ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਗੀਰਥ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ, ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਥੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਗਹਿਰਾਈ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਦੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੀ ਭਸਮ ਪਈ ਸੀ। ਜਦ ਭਸਮ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਦੇ ਜਲ ਵਿਚ ਵਿਲੀਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ, ਹੇ ਰਾਮਾ! ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਭਾਗੀਰਥ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ— "ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮਹਾਨ ਸਾਗਰ ਦੇ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ ਤੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ; ਉਹ ਅਬ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਜਦ ਤੱਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਜਲ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਸਾਗਰ ਪੁੱਤਰ ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿਣਗੇ। ਇਹ ਗੰਗਾ ਤੇਰੀ ਵੱਡੀ ਧੀ ਹੋਵੇਗੀ; ਤੇਰੇ ਨਾਮ ਤੇ ਤੇਰੇ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏਗੀ। ਦਿਵ੍ਯ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਥਗਾ ਤੇ ਭਾਗੀਰਥੀ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਤਿੰਨ ਰਸਤੇ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਸਾਰੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਪੂਰਵਜ ਹੈਂ, ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜਲ-ਤਿਲ ਦਾਨ ਕਰ, ਆਪਣਾ ਵਰਤ ਪੂਰਾ ਕਰ। ਪਹਿਲਾਂ ਤੇਰੇ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਪੂਰਵਜ ਵੀ ਇਹ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ, ਹੇ ਪਿਆਰੇ! ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਤਪਸਿਆ ਦੀ ਚਮਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਲਿਆਂਦਾ ਚਾਹਿਆ, ਪਰ ਆਪਣਾ ਵਰਤ ਪੂਰਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਾਗੀਰਥ ਦੇ ਉੱਦਮ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਉਣ ਨਾਲ, ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਗੰਗਾ, ਭਾਗੀਰਥੀ, ਜਾਹਨਵੀ, ਤ੍ਰਿਪਥਗਾ ਦੇ ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ।