ਮੈਂ ਰਾਮ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਬਾਰ੍ਹਾ ਸਾਲ ਰਹੀ, ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੀ, ਹਰ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਤੇਰਵੇਂ ਸਾਲ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਖਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜਤਿਲਕ ਦੇਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਦੇ ਰਾਜਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਆਖੀਆਂ: ‘‘ਜੇਕਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜਤਿਲਕ ਮਿਲਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਨਾ ਤਾਂ ਪੀਉਂਗੀ, ਨਾ ਹੀ ਕੁਝ ਖਾਵਾਂਗੀ; ਮੇਰਾ ਜੀਵਨ ਇਥੇ ਹੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।’’ ਉਸ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਵਾਇਆ, ‘‘ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜੇਕਰ ਉਹ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਭੇਜੋ।’’ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਸੱਚ ਦਾ ਪੱਕਾ ਸੀ, ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਵਰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਕੈਕੇਈ ਦੀਆਂ ਕਰੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਬੁੱਢਾ ਰਾਜਾ, ਧਰਮ ਵਿਚ ਸਥਿਰ, ਰੋ ਰੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜ ਛੱਡਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ, ਜਿਸ ਨੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ—ਜੋ ਉਸ ਲਈ ਰਾਜਤਿਲਕ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਸੀ—ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਵਚਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੰਨ ਲਿਆ। ਰਾਮ, ਜੋ ਸੱਚ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ ਸੀ, ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਪਰ ਕਦੇ ਲੈਂਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਉਹ ਸਦਾ ਸੱਚ ਬੋਲਦਾ, ਕਦੇ ਝੂਠ ਨਹੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਲਈ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ਸਵੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਹਿੰਗੇ ਵਸਤ੍ਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ, ਰਾਜ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸਣ ਵਾਸਤੇ ਨਿਕਲ ਪਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੇਕਰ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਸਣਾ ਪਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਪਰ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੇ ਸਾਥੀ, ਘਾਸ ਅਤੇ ਛਾਲ ਪਾ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਾਸਤੇ ਤਿਆਰ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਅਸੀਂ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਡਿੱਠੇ, ਉਹ ਡੂੰਘੇ, ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਾ ਵੇਖੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਏ। ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਮਹਾਬਲੀ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਿਆਂ, ਮੈਨੂੰ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ, ਰਾਵਣ—ਉਹ ਦੁਸਟ ਰਾਖਸ—ਚੁੱਕ ਲੈ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਮੌਲਤ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾ ਸਕਾਂ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗ ਦਿਆਂਗੀ। ਹੁਣ, ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਵਿੱਚ ਚੌਂਤੀਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਹਨੂਮਾਨ—ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ—ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਆਖਣ ਲੱਗਿਆ। ‘‘ਹੇ ਮਾਤਾ, ਮੈਂ ਰਾਮ ਦਾ ਦੂਤ ਬਣ ਕੇ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਹਾਂ; ਵੈਦੇਹੀ, ਰਾਮ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਤੇਰੀ ਖੈਰੀਅਤ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ।’’ ਉਹ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਸਤਰ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਵੇਦਵਿਦ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ, ਤੇਰੀ ਖੈਰੀਅਤ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਉਰਜਾ ਵਾਲਾ ਤੇਰਾ ਪਿਆਰਾ ਸਾਥੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਤੇਰੇ ਦੁੱਖ ਕਰਕੇ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸਿੰਹ ਜਿਹੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਖੈਰੀਅਤ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ, ਸਾਰੀ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੈਂ ਹਨੂਮਾਨ ਨੂੰ ਆਖਿਆ। ‘‘ਸਚਮੁੱਚ, ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਕਹਾਵਤ ਮੈਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਲੱਗਦੀ ਹੈ—ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ ਜੀਉਂਦਾ ਵੇਖਣ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਹੈ।’’ ਉਹ ਮਿਲਾਪ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਅਨੋਖੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ; ਦੋਵੇਂ, ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਮੇਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਹਨੂਮਾਨ, ਪਵਨਪੁਤ੍ਰ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ, ਜੋ ਕਿ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਹਨੂਮਾਨ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦਾ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਵਣ ਦਾ ਭੇਸ ਧਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸਮਝਣ ਲੱਗੀ। ‘‘ਹਾਏ, ਮੈਨੂੰ ਲੱਜਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਐਸਾ ਕਹਿ ਬੈਠੀ! ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਰਾਵਣ ਹੀ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਆਇਆ ਹੈ।’’ ਅਸ਼ੋਕ ਵਣ ਦੇ ਡਾਲੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਹਾਰੀ ਹੋਈ, ਮੈਂ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਹੀ ਬੈਠ ਗਈ। ਫਿਰ, ਵੱਡੀ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਪਰ ਮੈਂ, ਡਰ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਮੂੰਹ ਫੇਰ ਲਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਡੂੰਘੀ ਆਹ ਭਰ ਕੇ, ਨਰਮ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਨਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: ‘‘ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਆਪ ਰਾਵਣ ਹੀ ਹੈਂ, ਜਾਦੂਈ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਦੁੱਖ ਦੇਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।’’ ‘‘ਤੂੰ, ਜਿਸ ਨੇ ਜਨਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਤਿਆਗ ਕੇ ਤਪਸਵੀ ਬਣ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ, ਤੂੰ ਉਹੀ ਰਾਵਣ ਹੈਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ।’’ ‘‘ਹੇ ਰਾਤ ਦੇ ਭਟਕਣ ਵਾਲੇ, ਜੋ ਚਾਹੇ ਰੂਪ ਧਾਰ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਤੂੰ ਮੁੜ ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਂਦਾ ਹੈਂ, ਜਦ ਕਿ ਮੈਂ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ; ਇਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।’’ ‘‘ਪਰ, ਸ਼ਾਇਦ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ, ਐਸਾ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।’’ ‘‘ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਰਾਮ ਦਾ ਦੂਤ ਬਣ ਕੇ ਆਇਆ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹਾਂ, ਹੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੇ ਹਨ।’’ ‘‘ਹੇ ਮਿੱਠੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਵਾਨਰ, ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਗੁਣ ਸੁਣਾ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਹਨ; ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਮਨ ਖਿੱਚ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਦਾ ਵਗਦਾ ਪਾਣੀ ਕੰਢੇ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ।’’ ‘‘ਆਹ, ਇਹ ਸਪਨੇ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਕਿੰਨੀ ਮਿੱਠੀ ਹੈ, ਕਿ ਮੈਂ, ਜੋ ਕਈ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੁੱਕੀ ਗਈ ਹਾਂ, ਹੁਣ ਉਹਨੂੰ ਵੇਖ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਰਾਘਵ ਵੱਲੋਂ ਆਇਆ ਹੈ।’’ ‘‘ਜੇਕਰ ਸਿਰਫ਼ ਸਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਾਘਵ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਵਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਵਾਂਗੀ; ਸਪਨਾ ਵੀ ਮੇਰਾ ਮਿੱਤਰ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ।’’ ‘‘ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦੀ ਕਿ ਇਹ ਸਪਨਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵਾਨਰ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਚੰਗਾ ਸੁਪਨਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਤਾਂ ਚੰਗੀ ਘੜੀ ਆਈ ਹੈ।’’ ‘‘ਕੀ ਇਹ ਮਨ ਦਾ ਭਰਮ ਹੈ, ਜਾਂ ਹਵਾ ਵਲੋਂ ਆਈ ਕੋਈ ਛਵੀ, ਜਾਂ ਪਾਗਲਪਣ ਦਾ ਕੋਈ ਵਿਗਾੜ, ਜਾਂ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ?’’ ‘‘ਪਰ ਇਹ ਪਾਗਲਪਣ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਪਾਗਲਪਣ ਦਾ ਭਰਮ ਹੈ; ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ ਨੂੰ ਵੀ।