ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਅਸ਼ੋਕ ਵਟ ਦੇ ਡਾਲੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਦੁਖੀ ਤੇ ਚਿੰਤਤ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, "ਕੀ ਤੂੰ ਰੋਹਣੀ ਤਾਰੇ ਵਰਗੀ ਹੈਂ, ਜੋ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵਲੋਕ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਈ ਹੈ? ਜਾਂ, ਕਾਲੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਤੂੰ ਅਰੁੰਧਤੀ ਹੈਂ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਗੁੱਸੇ ਜਾਂ ਭੁਲਾਵੇ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਆਈ ਹੈ?" ਫਿਰ ਉਹ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, "ਸੁੰਦਰ ਕਮਰ ਵਾਲੀ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਪਿਤਾ, ਭਰਾ ਜਾਂ ਪਤੀ ਕੌਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਤੂੰ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਲੋਕ ਤੋਂ ਉਸ ਲੋਕ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੈਂ?" ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, "ਤੇਰੇ ਰੋਣ-ਧੋਣ, ਡੂੰਘੀਆਂ ਆਹਾਂ ਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਤੋਂ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦਾ ਕਿ ਤੂੰ ਕੋਈ ਦੇਵੀ ਹੈਂ, ਬਲਕਿ ਰਾਜ ਘਰ ਦੀ ਵਧੀਆ ਨਾਰੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈਂ।" ਉਹ ਸਾਫ਼ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੀਤਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਾਜਸੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਤੇ ਗੁਣ ਹਨ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, "ਤੂੰ ਕਿਸੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਰਾਣੀ ਜਾਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਹੈਂ।" ਫਿਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, "ਜੇ ਤੂੰ ਉਹੀ ਸੀਤਾ ਹੈਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਨਸਥਾਨ ਤੋਂ ਰਾਵਣ ਜਬਰ ਨਾਲ ਲੈ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ—ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਮੈਂ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" "ਤੇਰੀ ਨਿਮਰਤਾ, ਅਲੌਕਿਕ ਰੂਪ ਤੇ ਤਪਸਵੀ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਤੋਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਰਾਮ ਦੀ ਹੀ ਰਾਣੀ ਹੈਂ।" ਹਨੁਮਾਨ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਜਦ ਰਾਮ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਵਿਦੇਹੀ (ਸੀਤਾ) ਖੁਸ਼ ਹੋਈ ਅਤੇ ਦਰਖ਼ਤ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, "ਮੈਂ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਦੀ ਪਤ੍ਰਾਨੀ ਹਾਂ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸੈਨਾ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਿੰਘ-ਵਾਂਗ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਹਾਂ; ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਸੀਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਂ ਗਿਆਨੀ ਰਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹਾਂ।" "ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਮੈਂ ਰਾਮ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲਿਆ, ਹਰ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋਈ। ਤੇਰਵੇਂ ਸਾਲ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇক্ষਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਦੀ ਰਾਜਤਿਲਕ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ।" "ਜਦ ਰਾਮ ਦੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਦ ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: ‘ਜੇ ਰਾਮ ਦਾ ਰਾਜਤਿਲਕ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਾਂ ਤਾਂ ਕੁਝ ਖਾਵਾਂਗੀ, ਨਾਂ ਪੀਵਾਂਗੀ; ਇਹ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਵੇਗਾ।’" "ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, ‘ਮੈਨੂੰ ਜੋ ਵਚਨ ਦਿਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਵਿਅਰਥ ਨਾ ਜਾਵੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਭੇਜੋ।’ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਸੱਚ ਦੇ ਪੱਕੇ ਸੀ, ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਬੂਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਕਰੜੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਗਿਆ।" "ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ, ਜੋ ਧਰਮ ਤੇ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਸੀ, ਰੋ ਰੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜ ਛੱਡਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਰਾਮ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੰਨ ਲਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਕਮ ਰਾਜਤਿਲਕ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਪਿਆਰਾ ਸੀ, ਸੋ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਮੰਨ ਲਿਆ।" "ਰਾਮ, ਜੋ ਸੱਚਾਈ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਦੇਣਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਪਰ ਲੈਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਦਾ ਸੱਚ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਝੂਠ ਨਹੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਵੀ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ਸਵੀ ਨੇ ਮਹਿੰਗੇ ਉੱਪਰੀ ਵਸਤ੍ਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ, ਰਾਜ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ।" "ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਤਾਂ ਸਵਰਗ ਵਾਸ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।" "ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ, ਮਹਾਨ ਯਸ਼ਸਵੀ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ (ਲਕਸ਼ਮਣ), ਜੋ ਦੋਸਤਾਂ ਦਾ ਚਾਹਿਤਾ ਸੀ, ਘਾਸ ਤੇ ਛਾਲ ਪਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ਚਲ ਪਿਆ।" "ਅਸੀਂ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪਾਲਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਪੱਕੀ ਨਿਸ਼ਚਾ ਨਾਲ, ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਦੇਖੀ ਨਾਹ ਹੋਈ ਡਰਾਉਣੀ ਤੇ ਡੂੰਘੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ।" "ਦੰਡਕ ਅਰਣਯ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹੋਏ, ਮੈਂ, ਉਸ ਮਹਾਬਲੀ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਰਾਵਣ ਦੁਆਰਾ ਚੁਰਾ ਲਈ ਗਈ।" "ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਚਾ ਸਕਦੀ ਹਾਂ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਦੇਵਾਂਗੀ।" ਇਥੇ ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਂਤੀਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਤੁੰਸ਼ਟੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਆਖੇ, "ਮਾਤਾ, ਮੈਂ ਰਾਮ ਦਾ ਦੂਤ ਬਣ ਕੇ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਹਾਂ; ਵਿਦੇਹੀ! ਰਾਮ ਜੀ ਠੀਕ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਤੇਰੀ ਖੈਰੀਅਤ ਪੁੱਛੀ ਹੈ।" "ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਅਸਤਰ ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ, ਉਹ ਤੇਰੀ ਖੈਰੀਅਤ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਤੇਰਾ ਪਿਆਰਾ ਸਾਥੀ, ਮਹਾ ਉਰਜਾਵਾਨ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੇਰੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਤੈਨੂੰ ਸਿਰ ਨਿਵਾਂਦਾ ਹੈ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੋਹਾਂ ਸਿੰਘ-ਸਮਾਨ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਖੈਰੀਅਤ ਜਾਣ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ। ਫਿਰ ਉਹ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਆਖਦੀ ਹੈ, "ਸੱਚਮੁੱਚ, ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸਹੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਕਿ 'ਪਿਆਰੇ ਜੀਵਦੇ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਹੈ।'" ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹ ਮੁਲਾਕਾਤ ਅਦਭੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ; ਦੋਵੇਂ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੇ ਗਏ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸ਼ੱਕ ਵਧਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਕਿ ਕਿਤੇ ਇਹ ਰਾਵਣ ਤਾਂ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਰੂਪ ਬਦਲ ਕੇ ਆਇਆ ਹੋਵੇ। "ਹਾਏ! ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਇੰਝ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਬੈਠੀ ਹਾਂ। ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਰਾਵਣ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ ਹੈ।" ਅਸ਼ੋਕ ਵਟ ਦੀ ਟਾਹਣੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਥੱਕੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆ ਬੈਠੀ। ਫਿਰ ਹਨੁਮਾਨ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਡਰ ਕਾਰਨ ਮੁੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ। ਜਦ ਹਨੁਮਾਨ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਨੇ ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ, ਡੂੰਘੀ ਆਹ ਭਰ ਕੇ, ਵਾਨਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਜੇ ਤੂੰ ਰਾਵਣ ਹੀ ਹੈਂ, ਜੋ ਮਾਇਆ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਆਇਆ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਦੁੱਖ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਤੇ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਵਿਚਕਾਰ ਇਹ ਸੰਵਾਦ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਸੰਦੇਹ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਆਸ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿਚ, ਆਦਰ ਤੇ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਚੱਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।