ਇਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਸ਼ਰਥ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਰਥਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਬੜੀ ਹੀ ਉੱਚੀ ਖ਼ਿਆਤ ਵਾਲਾ, ਨੇਕ ਦਿਲ ਅਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਸੀ। ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸੀ, ਤਪ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ, ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਵਰਗਾ। ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਦਇਆਵਾਨ, ਸਚਾਈ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਗ, ਉਹ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਮੁਖੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵਧਦੀ ਗਈ। ਦਸ਼ਰਥ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਰਾਜਚਿੰਨ੍ਹ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ੋਭਿਤ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਮੌਰ, ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਆਪ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਤੇ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਰਾਮ ਨਾਮ ਦਾ ਸੀ। ਰਾਮ ਬਹੁਤ ਸਮਝਦਾਰ, ਧਨੁਰਧਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਆਪਣੇ ਆਚਰਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਜੀਵ ਜੰਤੂਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣਹਾਰ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਸਦਾ ਸਚ ਦੇ ਪਾਬੰਦ ਸਨ, ਨੇ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਥੇ, ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਅਨੇਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਮਾਇਆਵਾਨ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕੀਤਾ। ਜਬ ਜਨਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਕਤਲੇਆਮ ਅਤੇ ਖਰ ਤੇ ਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣੀ, ਤਾਂ ਜਾਨਕੀ, ਰਾਵਣ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਪਹਰਣ ਕਰ ਲਿਆ। ਰਾਵਣ ਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮਾਇਆ ਰਾਹੀਂ ਹਿਰਣ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਜਦ ਰਾਮ ਤੁਹਾਡੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਠਾ ਲੈ ਗਿਆ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸੀਤਾ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸੁਗਰੀਵ ਨਾਂ ਦੇ ਵਾਨਰ ਮਿੱਤਰ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਰਾਮ, ਜੋ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਜੇਤੂ ਸੀ, ਨੇ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਮ ਨੇ ਵੱਡੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਵਾਪਸ ਦਿੱਤਾ। ਸੁਗਰੀਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰੂਪ ਬਦਲ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਉਸ ਦੇਵੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ। ਸੰਪਾਤਿ ਦੇ ਕਹਿਣ ਉਤੇ, ਮੈਂ, ਹਨੁਮਾਨ, ਸਮੁੰਦਰ, ਜੋ ਸੋ ਯੋਜਨ ਲੰਮਾ ਸੀ, ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ। ਉਸ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ ਲਈ ਮੈਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸੇ ਰੂਪ, ਰੰਗ ਤੇ ਸੋਭਾ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਲੱਭ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕਹਿ ਕੇ, ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਨਕੀ, ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ। ਉਸਦੀ ਖੁਬਸੂਰਤ ਜਟਾਵਾਂ ਵਾਲੀ, ਡਰ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਸੀਤਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਚਿਹਰਾ ਉਚਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿੰਸ਼ਪਾ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਵਾਨਰ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਤਿਰਛੀ, ਉੱਤੇ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਵੇਖਦੀ ਹੋਈ, ਉਸ ਸਲੇਟੀ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਵਾਨਰ ਰਾਜ ਮੰਤਰੀ, ਪਵਨਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਤੇ ਅਥਾਹ ਮਨ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਸੁੰਦਰਕਾਂਡ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਵਿੱਚ ਬਤੀਸਵਾਂ ਸਰਗਾ (ਅਧਿਆਇ)। ਜਦ ਸੀਤਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਡਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਮਨ ਘਬਰਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਸਫੈਦ ਛਾਲ ਦੀ ਵਸਤ੍ਰਧਾਰੀ, ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਵਾਂਗ ਸਲੇਟੀ ਰੰਗ ਦਾ ਸੀ। ਉਥੇ, ਸੀਤਾ ਨੇ ਨਿਵੀਂ ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ, ਸੋਨੇ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਵਾਨਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਜਦ ਸੀਤਾ ਨੇ ਉਥੇ ਖੜੇ, ਆਦਰ ਨਾਲ ਖੜੇ ਵਾਨਰ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ ਤੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਈ। "ਇਹ ਵਾਨਰ ਤਾਂ ਡਰਾਉਣਾ ਹੈ, ਇਸਦੇ ਕੋਲ ਜਾਣਾ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ, ਵੇਖਣਾ ਵੀ ਔਖਾ ਹੈ," ਸੋਚ ਕੇ ਉਹ ਫਿਰ ਉਲਝਣ ਵਿਚ ਪੈ ਗਈ। ਡਰ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਕਰੁਣ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਰੋ ਪਈ, "ਰਾਮ!" ਤੇ "ਲਕਸ਼ਮਣ!" ਦੇ ਨਾਂ ਪੂਕਾਰਦੀ। ਅਚਾਨਕ ਸੀਤਾ ਨਰਮ ਤੇ ਹੌਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋ ਪਈ। ਜਦ ਉਸਨੇ ਵਾਨਰ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਸੋਚਿਆ, "ਇਹ ਤਾਂ ਕੋਈ ਸੁਪਨਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।" ਉਸਨੇ ਵੱਡੇ ਜਬੜੇ ਵਾਲੇ, ਰਾਜਾ ਵਰਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਵਨਪੁੱਤਰ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਸਲੇਟੀ ਰੰਗ ਦੇ ਵਾਨਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਬਹੁਤ ਹਿਲ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਜਾਨ ਹੀ ਨਿਕਲ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਜਦ ਉਸਨੇ ਹੋਸ਼ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਤਾਂ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਈ, "ਅੱਜ ਮੈਂ ਇਹ ਅਜੀਬ ਵਾਨਰ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਸੁਪਨੇ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਮਨਾਹੀ ਹੈ। ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਪਿਉ ਜਨਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿਣ।" "ਪਰ ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਦੁੱਖ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਕਰਕੇ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਮੈਂ ਉਸ ਚੰਨ ਵਰਗੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਵਿੱਛੁੜੀ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਤੇ ਬੋਲ ਵਿੱਚ 'ਰਾਮ, ਰਾਮ' ਹੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਗੱਲਾਂ ਹੀ ਵੇਖਦੀ ਤੇ ਸੁਣਦੀ ਹਾਂ।" "ਅੱਜ ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਪੀੜਤ ਹਾਂ, ਸਾਰਾ ਮਨ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੈ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਬਾਰੇ ਹੀ ਸੋਚਦੀ ਹਾਂ, ਤੇ ਉਹੀ ਵੇਖਦੀ ਤੇ ਸੁਣਦੀ ਹਾਂ। ਕੀ ਇਹ ਕੋਈ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਪਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਸੋਚਦੀ ਹਾਂ, ਇਹ ਰੂਪ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਾਫ਼ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਵਾਚਸਪਤੀ, ਵਜਰਧਾਰੀ, ਸਵੈਭੂ ਤੇ ਅੱਗ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ! ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਵਾਨਰ ਨੇ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜੋ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਸੱਚ ਹੋਵੇ, ਕੋਈ ਵਿਘਨ ਨਾ ਆਵੇ।" ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਸੁੰਦਰਕਾਂਡ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਵਿੱਚ ਤੇਤੀਸਵਾਂ ਸਰਗਾ। ਫਿਰ, ਉਹ ਵਾਨਰ, ਲਾਲ ਮੁੱਲ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾਰ ਚਿਹਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਨਿਵੀਂਤਾ ਤੇ ਦੁਖੀ ਦਿਲ ਨਾਲ, ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰਾ ਤੇ ਸੀਤਾ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਪਵਨਪੁੱਤਰ, ਮਹਾਬਲੀ ਹਨੁਮਾਨ, ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਜੋੜੀਆਂ ਹਥੀਂ, ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ: "ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ਾ, ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ, ਜੋ ਕਮਲ ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਮੈਲੀ ਰੇਸ਼ਮੀ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਾਈ ਹੋਈ, ਇਸ ਰੁੱਖ ਦੀ ਟਾਹਣੀ ਉੱਤੇ ਖੜੀਆਂ ਹੋ? ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੁੱਖ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੰਝੂ ਕਿਉਂ ਵਹਿ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਤੇ ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ? ਦੇਵ, ਅਸੁਰ, ਨਾਗ, ਗੰਧਰਵ, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਯਕਸ਼ ਜਾਂ ਕਿੰਨਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹੜੀ ਹੋ, ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ? ਤੁਸੀਂ ਰੁਦ੍ਰਾਂ, ਮਰੁਤਾਂ ਜਾਂ ਵਸੁਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੋ, ਜਾਂ ਕੋਈ ਦੇਵੀ ਹੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਦੇਵੀ ਵਰਗੀ ਹੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਹੋ।