ਹਨੁਮਾਨ, ਰਾਮ ਦੇ ਦੂਤ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇੱਥੇ, ਵਧੀਆ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੇ ਡਾਲੀਆਂ ਵਿਚ ਉੱਡਦਾ ਤੇ ਦੌੜਦਾ ਹੋਇਆ ਦਿਖਾਈ ਦਿਆਂਗਾ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਰਾਖਸ਼ਣੀਆਂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਨਗੀਆਂ। ਮੇਰੀ ਵੱਡੀ ਤੇ ਭਾਰੀ ਆਕृति ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੇ ਵੇਖ, ਉਹ ਡਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਕੰਬਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਡਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਚੀਕ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਡਰ ਨਾਲ, ਰਾਖਸ਼ਣੀਆਂ ਰਾਖਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿਚ ਤਾਇਨਾਤ ਹੋਏ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਣਗੀਆਂ, ਜੋ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਰਾਵਣ ਵੱਲੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਹਨ। ਉਹ ਸਭ ਰਾਖਸ਼, ਹਥਿਆਰਾਂ—ਭਾਲੇ, ਤੀਰ, ਤਲਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ—ਨਾਲ ਸਜਜ ਹੋ ਕੇ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪੈਣਗੇ। ਮੈਂ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਕਈ ਤੇਜ਼ ਰਾਖਸ਼ ਮੈਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਫੜ ਲੈਂਦੇ, ਮੇਰਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤੇ ਮੈਂ ਕੈਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਹ ਭੁੱਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੀ ਘਿਰਾਵਟ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਘਿਰਾਵਟ ਹੈ, ਜਾਨਕੀ ਲੁਕ ਕੇ ਰਹਿ ਰਹੀ ਹੈ। ਜੇ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂ ਕੈਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸਹਾਇਕ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ। ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਜੇ ਮੈਂ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਵਾਨਰ ਨਹੀਂ ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਰ, ਜੋ ਸੌ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਹੈ, ਪਹੁੰਚ ਸਕੇ। ਮੈਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਵੱਡੀ ਗਲਤੀ ਹੋਵੇਗੀ ਜੇ ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਬੋਲਾਂ, ਪਰ ਜੇ ਮੈਂ ਨਾ ਬੋਲਾਂ, ਤਾਂ ਵੈਦੇਹੀ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮਾਂ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਨਾਲ ਹਨੇਰਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦੂਤ ਉਲਝਣ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ। ਜੋ ਯੋਜਨਾ ਲਾਭ ਦੀ ਥਾਂ ਹਾਨੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਕਈ ਵਾਰ ਦੂਤ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੁਧੀਮਾਨ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ, ਮਿਸ਼ਨ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਯਕੀਨ ਕਰਾਂ ਕਿ ਕੰਮ ਫੇਲ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਮੈਂ ਹਤਾਸ਼ ਨਾ ਹੋਵਾਂ, ਤੇ ਮੇਰਾ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਵਿਅਰਥ ਨਾ ਹੋਵੇ? ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਯਕੀਨ ਕਰਾਂ ਕਿ ਸੀਤਾ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਡਰ ਨਾ ਜਾਵੇ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਦਿਆਂ, ਹਨੁਮਾਨ, ਜੋ ਬੁਧੀਮਾਨ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਮੈਂ ਰਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਾਂ, ਜੋ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਡਰਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਬੰਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਇੱਛਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਧਰਮਕ ਗੱਲਾਂ ਕਰਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਬੋਲ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰੇ; ਮੈਂ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਅਨੁਕੂਲ ਰੱਖਾਂਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਂਬਲੀ ਹਨੁਮਾਨ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਰੁੱਖ ਦੀ ਟਾਹਣੀ ਵਿਚ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ, ਮਿੱਠੀਆਂ ਤੇ ਸੱਚੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਸੁੰਦਰਕਾਂਡ ਦਾ ਇਕਤੀਵਾਂ ਸਰਗ। ਹਨੁਮਾਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ, ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਸੁਣੇ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਇਕ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਦਸ਼ਰਥ ਨਾਮ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਰਥ, ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ ਸੀ; ਉਹ ਧਰਮਕ, ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਾਲਾ, ਇੱਛਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਉਹ ਰਾਜਰਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਤਪ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ, ਸਮਰਾਟਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਜੰਮਿਆ, ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਚ ਇੰਦਰ ਵਰਗਾ ਸੀ। ਉਹ ਅਹਿੰਸਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸੰਨ, ਲੋਭ ਰਹਿਤ, ਦਯਾਲੂ, ਤੇ ਸੱਚ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਵਾਲਾ ਸੀ; ਇੱਛਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਮੁਖ, ਸੁਭਾਗਾ ਤੇ ਵਧਦੀ ਹੋਈ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨਾਲ ਸਜਜ ਸੀ। ਉਹ ਰਾਜ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲਾ, ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਆਪ ਖੁਸ਼ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਰਾਮ ਨਾਮ ਸੀ; ਉਹ ਵਿਵੇਕਿ ਤੇ ਸਭ ਧਨੁਧਾਰੀ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਚਰਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ, ਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾੜਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ, ਸੱਚ ਦੇ ਵਚਨ ਵਾਲੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਉਹ ਨਾਇਕ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਗਿਆ। ਉਥੇ, ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਖਸ਼, ਮਾਇਆ ਦੇ ਮਾਹਰ, ਮਾਰੇ। ਜਨਸਥਾਨ ਵਿਚ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਤੇ ਖਰ ਤੇ ਦੂਸ਼ਣ ਦੀ ਹਤਿਆ ਦੀ ਖਬਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਜਾਨਕੀ, ਤੈਨੂੰ ਰਾਵਣ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਫੜ ਲਿਆ। ਰਾਵਣ ਨੇ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਹਿਰਣ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਠੱਗਿਆ, ਤੇ ਜਦ ਰਾਮ ਤੈਨੂੰ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸੀਤਾ। ਜੰਗਲ ਵਿਚ, ਰਾਮ ਦੀ ਮੀਤ ਸੁਗਰੀਵ, ਵਾਨਰ ਮਿਲਿਆ; ਫਿਰ ਰਾਮ, ਵੈਰੀ ਨਗਰਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ, ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦਿੱਤਾ; ਤੇ ਸੁਗਰੀਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਵਾਲੇ ਵਾਨਰ—ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ—ਦਿਸ਼ਾ-ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲੱਗੇ। ਮੈਂ, ਸੰਪਾਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਸੌ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਹੈ, ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ। ਉਸ ਵਿਸਾਲ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਲਈ, ਮੈਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ; ਤੇ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੀ ਰੂਪ, ਰੰਗ ਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੀ ਵਰਣਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਮੈਂ ਉਹੋ ਜਿਹੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਮੈਂ ਰਾਮ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਮਿਲੀ; ਇਹ ਗੱਲ ਆਖ ਕੇ, ਵਾਨਰਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨੁਮਾਨ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਾਨਕੀ, ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਵੱਡੀ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ; ਉਸ ਦੇ ਵਾਲ ਗੁੰਮੜੀਆਂ ਵਿਚ ਮੁਕਦੇ, ਸੁੰਦਰ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੀ, ਡਰੀ ਹੋਈ, ਆਪਣਾ ਚਿਹਰਾ ਉਠਾ ਕੇ ਸ਼ਿਮਸ਼ਾਪਾ ਰੁੱਖ ਵੱਲ ਵੇਖਣ ਲੱਗੀ। ਵਾਨਰ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਰਾਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ। ਉਹ, ਕਦੇ ਪਾਸੇ, ਕਦੇ ਉਪਰ, ਕਦੇ ਹੇਠਾਂ ਵੇਖਦੀ, ਉਸ ਪੀਲੇ-ਵਰਨ ਦੇ ਵਾਨਰ ਰਾਜ ਦੇ ਮੰਤਰੀ, ਵਾਯੁ-ਪੁਤ੍ਰ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਅਥਾਹ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਸੁੰਦਰਕਾਂਡ ਦਾ ਬਤੀਵਾਂ ਸਰਗ।