ਸਿਤਾ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚਦੀ ਹੈ, “ਮੇਰੀ ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ, ਮੇਰਾ ਇੱਕ ਪਤੀ ਲਈ ਨਿਸ਼ਠਾ ਰੱਖਣ ਦਾ ਵਚਨ, ਇਹ ਸਭ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੀ—ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਕਸ਼ਟਾਂ ਨਾਲ, ਰੰਗਹੀਣ, ਮੇਰੇ ਮਿਲਣ ਦੀ ਆਸ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਰਾਮ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਇਆ, ਆਪਣੇ ਵਚਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਭਾਇਆ, ਤੇ ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੋਚਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਤੂੰ ਨਿਰਭਯ ਤੇ ਸਫਲ ਹੋ ਕੇ, ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਰ ਮੈਂ, ਹੇ ਰਾਮ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਨ ਤੇਰਾ ਹੀ ਬਣਾਇਆ, ਤੇ ਜੋ ਕਈ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਨਾਸ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿਚ ਪਈ ਹਾਂ, austerity ਤੇ ਵਚਨ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਗਏ। ਹੁਣ ਇਹ ਨਾਸੀਬੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਛੱਡ ਦੇਣੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਆਪਣੀ ਦੁਬਾਰਾ ਜੀਵਿਤ ਹੋਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਤੇਜ਼ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਖਤਮ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹਾਂ, ਪਰ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਹਥਿਆਰ ਦੇਵੇ। ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸੋਚਦਿਆਂ, ਸਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਚੋਟੀ ਹੱਥ ਵਿਚ ਫੜੀ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕੀਤਾ, “ਇਹ ਚੋਟੀ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਯਮ ਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵਾਂਗੀ।” ਉਹ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਨਰਮ ਸੀ, ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਦੀ ਟਾਹਣੀ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਰਾਮ, ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤ, ਜੋ ਸਥਿਰਤਾ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਏ—ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਸਫਲ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵੇਖੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਤੁਸੀਂ ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਉਨਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਨੂੰ ਸੁਣੋ। ਜਦ ਉਹ ਆਈ, ਦੁਖੀ, ਨਿਰਦੋਸ਼, ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ, ਉਸਦਾ ਮਨ ਦੁਖ ਨਾਲ ਡੁੱਬਾ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨਸੀਬ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਸੁੰਦਰ ਚਿਹਰੇ ਦਾ ਖੱਬਾ ਅੱਖ, ਲੰਬੀਆਂ ਪਲਕਾਂ ਨਾਲ, ਕਾਲੀ ਤੇ ਚੌੜੀ ਸਫੈਦ ਘੇਰੀ ਵਿਚ, ਫੜਕਣ ਲੱਗਾ—ਜਿਵੇਂ ਲਾਲ ਕਮਲ ਨੂੰ ਮੱਛੀ ਨੇ ਛੇੜਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਸਦੀ ਖੱਬੀ ਬਾਂਹ, ਗੋਲ ਤੇ ਭਰਪੂਰ, ਜੋ ਚੰਦਨ ਤੇ ਘੀ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਲਈ ਯੋਗ ਸੀ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਮੀ ਦੁਆਰਾ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਨਾ ਹੋਈ, ਅਚਾਨਕ ਕੰਪਣ ਲੱਗੀ। ਤੇ ਉਸਦੀ ਮੋਟੀ, ਦੂਜੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਜੰਘ, ਜੋ ਹਾਥੀ ਦੇ ਸੁੰਡ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਕੰਪਣ ਲੱਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਮ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ, ਉਸਦਾ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ, ਹਲਕਾ ਧੂੜ ਨਾਲ ਮੈਲਾ ਹੋਇਆ ਕਪੜਾ, ਉਹ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਖੜੀ ਹੋਈ, ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਥੋੜਾ ਲਿਸ਼ਕ ਗਿਆ। ਇਹ ਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪਛਾਣੇ, ਉਸ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਭੌਂਵਾਂ ਵਾਲੀ ਸਿਤਾ ਨੂੰ, ਹਵਾ ਤੇ ਧੁੱਪ ਨਾਲ ਸੁੱਕੇ ਬੀਜ ਨੂੰ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੁਬਾਰਾ ਜੀਵਨ ਮਿਲਿਆ। ਉਸਦੇ ਲਾਲ ਬਿੰਬਾ ਫਲ ਵਰਗੇ ਹੋਠ, ਚਿਹਰਾ ਜੋ ਅੱਖਾਂ, ਭੌਂਵਾਂ ਤੇ ਕੇਸਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਲੰਬੀਆਂ ਪਲਕਾਂ, ਚਿੱਟੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਰਾਹੂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਕੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਦੁਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ, ਬੁਖਾਰ ਠੰਢਾ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮਨ ਜਾਗਿਆ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਰਾਤ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ, ਤੁਸੀਂ ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਤੀਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਨੂੰ ਸੁਣੋ। ਹਨੂਮਾਨ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਹਾਦੁਰ ਸੀ, ਸਿਤਾ, ਤ੍ਰਿਜਟਾ ਤੇ ਹੋਰ ਰਾਖਸ਼ਸੀਆਂ ਦੇ ਧਮਕੀ ਭਰੇ ਬਚਨ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਦਾ ਹੈ। ਉਹ, ਨੰਦਨ ਵਾਨ ਵਿਚ ਵਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦਾਰ ਸਿਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕਈ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। “ਜਿਸ ਦੀ ਖੋਜ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਮਿਲ ਗਈ ਹੈ। ਮੈਂ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਅੰਦਾਜਾ ਲੈ ਕੇ, ਲੁਕ ਕੇ ਇਹ ਸਭ ਵੇਖਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵਿਚਲੇ ਫਰਕ, ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ, ਤੇ ਰਾਵਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਜਾਚਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ, ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਅਤਿ ਵੱਡੇ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਆਸ ਵਿਚ ਹੈ, ਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਦੇ ਸਕਾਂ? ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਦੇ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਤੇ ਜਿਸਦੀ ਪੀੜ੍ਹ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ, ਕਿਵੇਂ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇ ਸਕਾਂ? ਜੇ ਮੈਂ ਇਸ ਨੇਕ ਔਰਤ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਛੱਡ ਕੇ ਬਿਨਾ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੇ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਜਾਣਾ ਨਿੰਦਾ ਯੋਗ ਹੋਵੇਗਾ। ਜੇ ਮੈਂ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਜਾਨਕੀ, ਕੋਈ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਵੇਖੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਛੱਡ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ, ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ ਵਾਲਾ, ਸਿਤਾ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ, ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਤ ਵਿਚ ਰਾਖਸ਼ਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਖੁਲ੍ਹੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕਹੇ ਗਏ ਬਚਨ ਸਹਿਣਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਮੈਂ ਇਸ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਾਂ? ਜੇ ਮੈਂ ਇਸ ਰਾਤ ਦੇ ਬਾਕੀ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਨਾ ਦਿੱਤੀ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗੀ। ਜੇ ਰਾਮ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛੇ, ‘ਸਿਤਾ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਕਿਹਾ?’—ਮੈਂ ਉਸ ਸੁੰਦਰ ਔਰਤ ਨਾਲ ਬਿਨਾ ਗੱਲ ਕੀਤੇ, ਕਿਵੇਂ ਜਵਾਬ ਦੇ ਸਕਾਂਗਾ? ਜੇ ਮੈਂ ਇੱਥੋਂ ਬਿਨਾ ਸਿਤਾ ਦੇ ਸੁਨੇਹੇ ਦੇ ਜਲਦੀ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਕਕੁਤਸਥਾ (ਰਾਮ) ਆਪਣੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਸਾੜ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਮੈਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਲਿਆਉਣ ਲਈ, ਬਿਨਾ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ, ਲਿਆ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਫੌਜ ਨਾਲ ਆਉਣਾ ਵਿਅਰਥ ਹੋਵੇਗਾ। ਹੁਣ, ਰਾਖਸ਼ਸੀਆਂ ਵਿਚਲੇ ਮੌਕੇ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਅੱਜ, ਜੋ ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿਆਂਗਾ। ਮੈਂ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਪਤਲਾ ਤੇ ਵਾਨਰ ਹਾਂ, ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖੀ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗਾ। ਜੇ ਮੈਂ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਵਾਂਗ refined ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗਾ, ਸਿਤਾ ਸੋਚੇਗੀ ਕਿ ਮੈਂ ਰਾਵਣ ਹਾਂ, ਤੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਡਰ ਜਾਵੇਗੀ। ਮਨੁੱਖੀ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਅਰਥਪੂਰਨ ਬਚਨ ਕਹਿਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਮੈਂ ਹੀ ਇਸ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਜਾਨਕੀ ਮੇਰਾ ਰੂਪ ਤੇ ਮੇਰੀ ਬੋਲੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣੇ, ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਚੁੱਕੀ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੁੜ ਡਰ ਜਾਵੇਗੀ। ਫਿਰ, ਡਰ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ, ਉਹ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਨੇਕ ਮਨ ਵਾਲੀ ਔਰਤ, ਮੈਨੂੰ ਰਾਵਣ, ਰੂਪ ਬਦਲਣ ਵਾਲਾ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਸਮਝ ਕੇ ਚੀਖ ਪਵੇਗੀ। ਜੇ ਸਿਤਾ ਚੀਖ ਪਈ, ਤਾਂ ਅਚਾਨਕ, ਡਰਾਵਣੀਆਂ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਮੌਤ ਵਰਗੀਆਂ, ਭਿਆਨਕ ਰਾਖਸ਼ਸੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਫਿਰ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਅੰਗ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ, ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਮੈਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਮਾਰਣ ਜਾਂ ਫੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨਗੀਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਿਤਾ ਦੇ ਦੁਖ, ਉਸਦੇ ਮਨ ਦੀ ਹਾਲਤ, ਤੇ ਹਨੂਮਾਨ ਦੇ ਚਿੰਤਨ, ਰਾਮਾਯਣ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਵਿਚ, ਵਿਰਲ ਵਿਅਥਾ ਤੇ ਆਸ ਦੀ ਕਥਾ ਵਜੋਂ ਪਸਰਦੇ ਹਨ।