ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਵੈਦੇਹੀ—ਸੀਤਾ—ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਰਾਖਸਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਰਾਵਣ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਘਵ—ਰਾਮ—ਦੀ ਜਿੱਤ ਨਜ਼ਦੀਕ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਲਈ ਅਮੰਗਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੁਭ ਆਸਾਰ ਹਨ: ਉਸ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ, ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕੰਬ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਵੈਦੇਹੀ ਦਾ ਸੱਜਾ ਬਾਂਹ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੁਣ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਥੋੜ੍ਹਾ ਕੰਬ ਰਹਿਆ ਹੈ—ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਬਾਂਹ ਕੰਬ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਖੱਬੀ ਰਾਨ, ਜੋ ਨੌਜਵਾਨ ਹਾਥੀ ਦੀ ਸੁੰਡ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਵੀ ਕੰਬ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਐਲਾਨ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ ਕਿ ਰਾਘਵ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੈ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਇਕ ਪੰਛੀ, ਜੋ ਡੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਘੋਂਸਲੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੁਭ ਅਤੇ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਬੋਲ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ, ਉਹ ਲਾਜਵਾਨ ਜਵਾਨ ਔਰਤ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਸੀ, ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ: "ਜੇ ਇਹ ਸਚ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਆਸਰਾ ਬਣ ਜਾਵਾਂ।" ਹੁਣ ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਦੀ ਅਠਾਈਂ ਚੌਕਸ ਸੁਣੋ। ਰਾਵਣ, ਰਾਖਸਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਦੀਆਂ ਕਠੋਰ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਸੀਤਾ ਡਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਹਾਥੀ-ਰਾਜ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਸ਼ੇਰ ਨੇ ਆਕਰਮਣ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ। ਰਾਖਸਣੀਆਂ ਦੇ ਘੇਰੇ 'ਚ, ਰਾਵਣ ਦੀਆਂ ਧਮਕੀਆਂ ਨਾਲ ਡਰੀ ਹੋਈ, ਸੀਤਾ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਸੋਚਦੀ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਸਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—"ਗੁਣਵਾਨ ਦਾ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ"—ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ, ਇੰਨਾ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਅਜੇ ਤਕ ਜੀਵਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ, ਜੋ ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਜੇ ਤਕ ਟੁੱਟ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ 'ਚ ਨਹੀਂ ਵੰਡਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਬਿਜਲੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, "ਮੇਰੀ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਭਾਵਨਾ ਦੱਸ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕਾ ਵਿਅਕਤੀ ਅਣ-ਦੀਖੇ ਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ।" ਉਹ ਸੋਚਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਤਕ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਵਾਮੀ—ਰਾਮ—ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਰਾਵਣ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ-ਅੰਗ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦੇਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਅਣ-ਜਨਮਿਆ ਜੀਵ ਦੇ ਪੇਟ 'ਚ ਕੰਡਾ ਚੁਭਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਗਣਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਹੋਰ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣੇ ਪੈਣਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਫਾਸੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਚੋਰ ਰਾਤ ਗਿਣਦਾ ਹੈ। "ਹੇ ਰਾਮ! ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ! ਹੇ ਸੁਮੀਤਰਾ! ਹੇ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ! ਮੈਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਮਾੜੀ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਵਾ ਨਾਲ ਡੁਬਦੀ ਕਿਸੇ ਜਹਾਜ਼ ਵਾਂਗ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਰਹੀ ਹਾਂ।" ਉਹ ਸੋਚਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਾ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਮਿਰਗ ਦੀ ਰੂਪਧਾਰੀ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਖਾਤਰ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਉਹ ਦੋ, ਸ਼ੇਰਾਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਵਾਂਗ, ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ। "ਨਿਸਚਿਤ, ਸਮਾਂ ਨੇ ਮਿਰਗ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਠੱਗ ਲਿਆ, ਜਦ ਮੈਂ ਮੂਰਖਤਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੋ ਭਰਾ—ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ—ਨੂੰ ਦੂਰ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।" "ਹੇ ਰਾਮ! ਤੂੰ ਪਣ-ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਲੰਬੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਤੇਰਾ ਚਿਹਰਾ ਪੂਰਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗਾ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਹਿਤੈਸ਼ੀ! ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਰਾਖਸਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੌਤ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੀ ਹਾਂ।" "ਮੇਰਾ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਹਾਰਾ, ਮੇਰੀ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੋਣਾ, ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਅਕ੍ਰਿਤਘਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਵਿਅਰਥ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" "ਮੇਰਾ ਧਰਮ-ਅਚਰਣ, ਇੱਕ ਪਤੀ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣ ਦਾ ਵਚਨ—all meaningless—ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੀ, ਮੈਂ ਸੁੱਕ ਗਈ ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਰੰਗ ਉਡ ਗਿਆ, ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਦੀ ਆਸ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ।" "ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਇਆ, ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਨਿਭਾਇਆ, ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤਤਾ ਹੈ—ਮੈਂ ਸੋਚਦੀ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰੇਗਾ।" "ਪਰ ਮੈਂ, ਹੇ ਰਾਮ, ਜਿਸ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਸਾਇਆ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਲਈ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ, ਵਿਅਰਥ ਤਪ-ਵ੍ਰਤ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਮਾੜੀ ਕਿਸਮਤ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਦੇਵਾਂਗੀ।" "ਜੇ ਇੱਥੇ ਜ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਤੇਜ਼ ਹਥਿਆਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਛੇਤੀ ਇਹ ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਸਕਦੀ, ਪਰ ਰਾਖਸਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮੈਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਹਥਿਆਰ ਨਹੀਂ ਦੇਵੇਗਾ।" ਦੁਖ ਨਾਲ ਤੜਪ ਰਹੀ, ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ 'ਚ ਸੋਚ ਰਹੀ, ਸੀਤਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਚੋਟੀ ਫੜੀ ਤੇ ਨਿਸਚਾ ਕੀਤਾ, "ਇਸ ਚੋਟੀ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਛੇਤੀ ਯਮ ਦੇ ਘਰ ਜਾਵਾਂਗੀ।" ਉਹ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਨਰਮ ਹਨ, ਇੱਕ ਟਾਹਣੀ ਨੂੰ ਫੜਦੀ ਹੈ; ਉਹ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਗ ਸੁਭ ਹਨ, ਰਾਮ, ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਸੁਭ ਆਸਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆਂ ਨੇ ਵੇਖੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਦੀ ਉਣਤੀਵੀਂ ਚੌਕਸ ਸੁਣੋ। ਉਹ, ਜੋ ਆਈ ਸੀ, ਦੁਖੀ, ਦੋਸ਼-ਰਹਿਤ, ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਦੁਖ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਭ ਆਸਾਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਸੁਭ ਕਿਸਮਤ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਸਾਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਖੱਬੀ ਅੱਖ, ਲੰਬੀਆਂ ਪਲਕਾਂ ਵਾਲੀ, ਕਾਲੀ ਤੇ ਚੌੜੀ-ਚਿੱਟੀ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਫੜਕਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਲਾਲ ਕਮਲ ਨੂੰ ਮੱਛੀ ਛੁਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਖੱਬਾ ਬਾਂਹ, ਸੋਹਣਾ, ਗੋਲ, ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਅਲੋ-ਸੰਦਲ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਅਚਾਨਕ ਕੰਬਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਰਾਨ, ਮੋਟੀ, ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ, ਹਾਥੀ ਦੀ ਸੁੰਡ ਵਰਗੀ, ਕੰਬਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਮ ਦੀ ਉਪਸਥਿਤੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ, ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਰੰਗ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਧੂੜ ਨਾਲ ਮਲਿਆ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਖੜੀ ਹੋਈ, ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਲੁੜਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਸਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਗੁਣਵਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪਛਾਣੇ ਹਨ, ਉਹ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਭਵਾਂ ਵਾਲੀ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਤੇ ਧੁੱਪ ਨਾਲ ਸੁੱਕੀ ਬੀਜ ਨੂੰ ਮੀਂਹ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਜੀਵਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਬਿੰਬਾ-ਫਲ ਵਰਗੇ ਹੋਠ, ਅੱਖਾਂ, ਭਵਾਂ ਤੇ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਚਿਹਰਾ, ਲੰਬੀਆਂ ਪਲਕਾਂ ਤੇ ਚਿੱਟੇ ਦੰਦ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨੂੰ ਰਾਹੂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਦੁਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ, ਬੁਖ਼ਾਰ ਠੰਢਾ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਜਾਗੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਰੰਗਤ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਰਾਤ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਦੀ ਤੀਹੀਂ ਚੌਕਸ ਸੁਣੋ। ਹਨੁਮਾਨ, ਜੋ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਹੈ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਦਾ ਹੈ—ਤ੍ਰਿਜਟਾ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਖਸਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਧਮਕੀਆਂ। ਉਹ ਇਸ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨੰਦਨ-ਵਨ ਦੀ ਦੇਵੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਈ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। "ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਖੋਜਿਆ, ਉਹ ਹੁਣ ਮੈਂ ਲੱਭ ਲਿਆ ਹੈ।" "ਜਾਸੂਸੀ ਕਰਕੇ, ਵੈਰੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਅੰਦੇਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਲੁਕ-ਲੁਕ ਕੇ, ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖ ਲਿਆ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਦੁਖ, ਆਸਾਰ, ਤੇ ਹਨੁਮਾਨ ਦੀ ਖੋਜ, ਰਾਮਾਯਣ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਵਿੱਚ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਕਹਾਣੀ ਵਜੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।