ਕਾਲੀ, ਜਿਸਦਾ ਸਰੀਰ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਘਸੀਟ ਕੇ ਲੈ ਗਈ। ਉਥੇ ਮੈਂ ਮਹਾਨ ਕੁਭਕਰਨ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਰਾਵਣ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਤੇਲ ਲਗਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਦਸ-ਸਿਰ ਵਾਲਾ ਰਾਵਣ ਸੂਰ ਤੇ ਸਵਾਰ ਸੀ, ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਜਿਤ ਡਾਲਫਿਨ ਤੇ ਸਵਾਰ ਸੀ। ਕੁਭਕਰਨ ਉਟ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਥੇ ਮੈਂ ਇੱਕੋ ਇਕ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਚਿੱਟਾ ਛਤਰੀ ਸੀ। ਉਹ ਚਿੱਟੇ ਹਾਰ ਤੇ ਚਿੱਟੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਸੀ, ਚਿੱਟੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਸਾਂਪ, ਡੋਲ, ਨਾਚ ਤੇ ਗੀਤ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਇੱਕ ਦਿਵਯ, ਚਾਰ-ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੇ, ਪਹਾੜ ਵਰਗੇ ਹਾਥੀ ਤੇ ਬੈਠਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਗੂੰਜ ਬਦਲਾਂ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਵਰਗੀ ਸੀ। ਉਹ ਚਾਰ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਆਇਆ। ਉਥੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਭਾ ਬਣੀ, ਜੋ ਗੀਤਾਂ ਤੇ ਵਾਦਯਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ। ਰਕਸ਼ਸ, ਲਾਲ ਹਾਰ ਤੇ ਲਾਲ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਖੂਨ ਪੀ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਲੰਕਾ ਨਗਰ, ਘੋੜਿਆਂ, ਰਥਾਂ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ, ਉਸਦੇ ਮਿਨਾਰ ਤੇ ਦਰਵਾਜੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਰਾਖੀ ਰਾਵਣ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਰਾਮ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਦੂਤ, ਵਾਨਰ ਨੇ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਲੰਕਾ ਦੀਆਂ ਰਕਸ਼ਸੀ ਔਰਤਾਂ, ਤੇਲ ਪੀ ਕੇ, ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ, ਉੱਚੀ ਹਾਸੀ ਕਰਦੀਆਂ, ਤੇ ਰਾਖ ਨਾਲ ਲਪੇਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਕੁਭਕਰਨ ਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਕਸ਼ਸ, ਲਾਲ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਗੋ-ਮੈਲ ਦੇ ਤਲਾਬ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਏ। “ਚਲੇ ਜਾਓ, ਖੁਦ ਵੇਖੋ—ਰਾਘਵ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ; ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਤੇ ਰਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ, ਆਦਰਨੀਯਾ ਪਤਨੀ, ਜੋ ਜੰਗਲ-ਵਾਸੀ ਹੈ, ਦੀ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਜਾਂ ਧਮਕੀ ਸਹਨ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ। ਹੁਣ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਬੰਦ ਕਰੋ; ਸਿਰਫ ਮਿੱਠੀ ਬਾਤ ਕਰੋ। ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਮੰਨਾਓ—ਇਹੀ ਮੇਰੀ ਪਸੰਦ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਸੁਪਨਾ ਇੰਝ ਆਵੇ, ਉਹ ਕਈ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੀ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ। ਜੇ ਉਹ ਬੇਇਜ਼ਤ ਹੋਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਕਸ਼ਸੀਓ, ਉਸਨੂੰ ਮੰਨਾਓ—ਹੋਰ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਰਾਘਵ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਡਰ ਰਕਸ਼ਸਾਂ ਤੇ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੈਥਿਲੀ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਇਕੱਲੀ ਹੀ ਰਕਸ਼ਸੀਓ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਖਤਰੇ ਤੋਂ ਬਚਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।” “ਇਸ ਵਿਅਪਕ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਕੋਈ ਵਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਉਸਦੇ ਅੰਗਾਂ 'ਤੇ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ। ਮੈਨੂੰ ਸਿਰਫ ਉਸਦੀ ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਥੋੜਾ ਜਿਹਾ ਤ੍ਰੁੱਟਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਆਈ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਦੀ ਅਯੋਗ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਮੈਂ ਵੇਖਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਵੈਦੇਹੀ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਰਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਦਾ ਨਾਸ ਤੇ ਰਾਘਵ ਦੀ ਜਿੱਤ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ—ਇਹ ਵੱਡੀ ਤੇ ਸੁਖਦਾਈ ਗੱਲ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਿਅਪਕ, ਕਮਲ-ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕੰਬ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਉਸਦਾ ਸੱਜਾ ਬਾਂਹ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੁਣ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਕੰਬ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤੇ ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਸਿਰਫ ਇਕ ਬਾਂਹ ਕੰਬ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਉੱਤਮ ਖੱਬੀ ਰਾਨ, ਜੋ ਨੌਜਵਾਨ ਹਾਥੀ ਦੀ ਸੁੰਡ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਕੰਬ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਐਲਾਨ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ ਕਿ ਰਾਘਵ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪੰਛੀ, ਡਾਲੀਆਂ ਵਿਚਲੇ ਆਪਣੇ ਘੋਂਸਲੇ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਆਸੁਕੁਨ ਬੋਲ ਬੋਲਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਉਸਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਨਿਮਰ, ਨੌਜਵਾਨ ਔਰਤ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲੀ: “ਜੇ ਇਹ ਸਚ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਹੋ ਜਾਵਾਂ।” ਹੁਣ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਦੀ ਅਠਾਈਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਸੁਣੋ। ਰਾਵਣ ਦੇ ਬੋਲ—ਉਹ ਕਠੋਰ ਬੋਲ, ਜੋ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇ ਗਏ—ਸੁਣ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਡਰ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆ ਕਰ ਲੈ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਰਕਸ਼ਸੀ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ, ਡਰਪੋਕ ਸੀਤਾ, ਰਾਵਣ ਦੇ ਕਠੋਰ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਧਮਕਾਈ ਹੋਈ, ਉਦਾਸੀ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਬੇਵਾਨ, ਅਕੇਲੀ ਕੁੜੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ। ਸੱਚਮੁੱਚ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਹਾਵਤ ਠੀਕ ਹੈ: “ਜੋ ਨੇਕੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਕਾਲ ਮਰਦੇ ਨਹੀਂ।” ਮੈਂ ਇੰਨੀ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਹੋਈ, ਫਿਰ ਵੀ, ਮੈਂ, ਜੋ ਅਯੋਗ ਹਾਂ, ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਜੀ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਦਿਲ, ਜੋ ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ 'ਤੇ ਵਿਦਯੁਤ ਪੈਂਣ ਤੇ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਅੱਜ ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ 'ਚ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦਾ। ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮੇਰੀ ਗਲਤੀ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਾਪਸੰਦ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਭਾਵ ਉਸਨੂੰ ਦੱਸ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਅਣ-ਦੀਖਿਆ ਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਜਦ ਤੱਕ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਰਕਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮੇਰੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟ ਦੇਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਅਣ-ਜਨਮੇ ਜੀਵ ਦੀਆਂ ਜਰ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਦਰਦ। ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੁਖੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਦੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਹੋਰ ਲੰਘਣਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਚੋਰ ਲਈ ਰਾਤ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਵਲੋਂ ਸਜ਼ਾ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। “ਹੇ ਰਾਮ! ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ! ਹੇ ਸੁਮਿਤਰਾ! ਹੇ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ, ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨਾਲ! ਮੈਂ, ਜਿਸਦੀ ਕਿਸਮਤ ਮੰਦੀ ਹੈ, ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਗੁੰਮ ਹੋਏ ਜਹਾਜ਼ ਵਾਂਗ, ਅਜੀਬ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ, ਨਾਸ ਹੋ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਮਿਰਗ ਦੀ ਰੂਪ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ ਮਾਰੇ ਗਏ—ਉਹ ਦੋ, ਜਿਵੇਂ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਜੋੜੀ, ਵਿਦਯੁਤ ਨਾਲ ਪਤਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ, ਸਮਾਂ ਨੇ ਮਿਰਗ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ, ਜਿਸਦੀ ਕਿਸਮਤ ਮੰਦੀ ਸੀ, ਧੋਖਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਦ ਮੈਂ, ਮੂਰਖਤਾ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਦੋ ਭਰਾ—ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ—ਨੂੰ ਦੂਰ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਹੇ ਰਾਮ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਨਿਭਾਇਆ, ਲੰਬੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ! ਹੇ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਹੈ! ਹੇ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਤੇ ਪਿਆਰਾ! ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਰਕਸ਼ਸਾਂ ਵਲੋਂ ਮਰਨ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ ਹੋਈ ਹਾਂ। ਇਹ ਨਿਸ਼ਠਾ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੈ, ਇਹ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਇਹ ਧਰਤੀ ਤੇ ਸੌਣਾ, ਇਹ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ—ਮੇਰੀ ਪਤਿਵਰਤਾ ਦਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਅਕ੍ਰਿਤਘਨ ਨੂੰ ਕੀਤੀ ਉਪਕਾਰਤਾ ਵਿਅਰਥ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੱਚਮੁੱਚ, ਮੇਰੀ ਧਰਮ ਪਾਲਣਾ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਗਈ, ਤੇ ਇੱਕ ਪਤੀ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣ ਦਾ ਵਚਨ ਵੀ ਅਰਥਹੀਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ—ਮੈਂ ਦੁਖੀ, ਰੰਗ-ਹੀਨ, ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਦੀ ਆਸ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ। ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਨਿਭਾ ਕੇ, ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ, ਨਿਰਭੈ ਤੇ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਵਿਅਪਕ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਹੋਵੇਗਾ।