ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਚਲਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਕ ਚਿਕੜੀ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਵੜਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਉਥੇ, ਲਾਲ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਔਰਤ ਨੇ ਦਸ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਗਲੋਂ ਫੜ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਕਾਲੀ, ਜਿਸਦਾ ਸਰੀਰ ਚਿਕੜ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਸੀ, ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਘਸੀਟ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਥੇ ਹੀ ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਕੁੰਭਕਰਨ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖਿਆ। ਰਾਵਣ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਤੇਲ ਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਦਸ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲਾ ਰਾਵਣ ਸੂਰ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਇੰਦਰਜਿੱਤ ਡਾਲਫਿਨ ਉੱਤੇ। ਕੁੰਭਕਰਨ ਊਠ ਉੱਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਥੇ ਹੀ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਇਕੱਲਾ, ਚਿੱਟਾ ਛਤਰ ਲੈ ਕੇ, ਨਜ਼ਰ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਚਿੱਟੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਚਿੱਟਾ ਸੁਗੰਧ ਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸ਼ੰਖ, ਡੋਲ, ਨਾਚ ਅਤੇ ਗੀਤ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਵੱਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਇੱਕ ਚਾਰ-ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੇ, ਪਹਾੜ ਵਰਗੇ, ਗੱਜਣ ਵਾਲੇ ਦਿਵ੍ਯ ਹਾਥੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਚਾਰ ਮੰਤਰੀ ਵੀ ਸਨ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਆਏ ਸਨ। ਉਥੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਭਾ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਗੀਤ ਅਤੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸੀ। ਰਕਸ਼ਸ ਲਾਲ ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਲਾਲ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ, ਲਹੂ ਪੀ ਰਹੇ ਸਨ। ਸੋਹਣੀ ਲੰਕਾ, ਘੋੜਿਆਂ, ਰਥਾਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ, ਉਸਦੇ ਮਹਿਲ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਦਿੱਸ ਰਹੇ ਸਨ। ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਲੰਕਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਰਾਖਿਆ ਰਾਵਣ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਰਾਮ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਦੂਤ, ਵਾਨਰ ਦੁਆਰਾ ਸਾੜੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਲੰਕਾ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਰਕਸ਼ਸੀ ਔਰਤਾਂ, ਤੇਲ ਪੀ ਕੇ, ਹੱਸਦੀਆਂ ਤੇ ਉੱਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ, ਸੁੱਟੇ ਹੋਏ ਸੁਆਹ ਨਾਲ ਲਿਪਤ, ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਕੁੰਭਕਰਨ ਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਕਸ਼ਸ ਲਾਲ ਵਸਤ੍ਰ ਪਾ ਕੇ, ਗੋਬਰ ਵਾਲੀ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਏ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਜਾ ਕੇ ਵੇਖ ਲਵੋ—ਰਾਘਵ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਲਵੇਗਾ; ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤੇ ਰਕਸ਼ਸਾਂ ਸਮੇਤ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ, ਆਦਰਨੀਯਾ, ਵਨਵਾਸੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਪਤਨੀ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਜਾਂ ਧਮਕੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸਹੇਗਾ।" ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਹੋਰ ਕਿਹਾ, "ਹੁਣ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਬੱਸ, ਹੁਣ ਸਿਰਫ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲੋ। ਚਲੋ, ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੀਏ—ਇਹੀ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਨੇ ਐਸਾ ਸੁਪਨਾ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ ਤੇ ਆਪਣਾ ਪਿਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗੀ। ਜੇ ਉਸਦੀ ਨਿੰਦਾ ਵੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ, ਰਕਸ਼ਸੀਆਂ, ਉਸਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੋ—ਹੋਰ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਫਾਇਦਾ ਨਹੀਂ। ਰਾਘਵ ਵਲੋਂ ਭਿਆਨਕ ਡਰ ਰਕਸ਼ਸਾਂ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ ਹੈ।" "ਮੈਥਲੀ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਇਕੱਲੀ ਹੀ ਰਕਸ਼ਸੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਮੁਸੀਬਤ ਤੋਂ ਬਚਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵੱਡੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਨਾਰੀ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਜਾਂ ਅਪਵਾਦ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਉਸਦੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ। ਸਿਰਫ ਉਸਦੀ ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਦੋਸ਼ ਹੈ—ਇਹ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਆਈ, ਦੁੱਖ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਦੁੱਖ ਭੋਗ ਰਹੀ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਕਿ ਵੈਦੇਹੀ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਰਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਦਾ ਨਾਸ ਅਤੇ ਰਾਘਵ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੈ। ਇਹ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਸੁਖਦਾਈ ਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤ ਹੈ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਕਮਲ-ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕੰਬ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਉਸਦਾ ਸੱਜਾ ਬਾਂਹ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੁਣ ਬਿਨਾ ਕਾਰਣ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਕੰਬ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਸਿਰਫ ਵੈਦੇਹੀ ਦਾ ਇੱਕ ਬਾਂਹ ਕੰਬ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਉਸਦੀ ਵਧੀਆ ਖੱਬੀ ਰਾਨ, ਜੋ ਨੌਜਵਾਨ ਹਾਥੀ ਦੀ ਸੁੰਡ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਕੰਬ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੱਸ ਰਹੀ ਹੋਵੇ ਕਿ ਰਾਘਵ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੈ। ਇਕ ਪੰਛੀ, ਡਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਘੋਸਲੇ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਆਸ ਪੂਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਉਸਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।" ਫਿਰ ਉਹ ਲਜਵਾਨ ਜਵਾਨੀ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਜਿੱਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਬੋਲੀ: "ਜੇ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਆਉਂਦੀ ਹਾਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਠਾਈਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੀਤਾ ਨੇ ਰਾਵਣ ਰਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਸੁਣੇ, ਜੋ ਉਸਦੀ ਪੀੜ੍ਹ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਇੱਕ ਹਾਥੀ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ 'ਤੇ ਸ਼ੇਰ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦੇਵੇ। ਰਕਸ਼ਸੀ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਰਾਵਣ ਦੇ ਕਠੋਰ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਡਰਾਈ ਹੋਈ ਸੀਤਾ, ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ, ਉਹੋ ਜਿਹੀ ਲੱਗੀ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ। ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ: "ਲੋਕ ਸਹੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨੇਕਾਂ ਦੀ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਮੈਂ ਇੰਨਾ ਕੁ ਦੁਖ ਸਹਿ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਵੀ, ਅਜੇ ਤੱਕ ਜੀਉਂਦੀ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੈ, ਜੋ ਇੰਨੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਅੱਜ ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" "ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਭਾਇਆ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਭਾਵਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਅਦীক্ষਿਤ ਨੂੰ ਮੰਤਰ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦਾ।" "ਜਦ ਤਕ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ (ਰਾਮ) ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਰਕਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਨਿਰਦਯਤਾ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟ ਦੇਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਕੰਡਾ ਪੈਣ ਦਾ ਦਰਦ।" "ਇਹ ਤਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੁਖੀ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਦੁੱਖ ਆ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਹੋਰ ਲੰਘਣਗੇ। ਇਹ ਉੱਦੇਸ਼ ਵਾਂਗੂ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਵਲੋਂ ਮੌਤ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਕੈਦੀ ਲਈ ਰਾਤ।" "ਹੇ ਰਾਮ! ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ! ਹੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ! ਹੇ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ! ਮੈਂ, ਜਿਸਦੀ ਕਿਸਮਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਰੁਲ ਗਈ ਜਹਾਜ਼ ਵਾਂਗ, ਭਟਕਦੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਈ ਹਾਂ।" "ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਮਨੁੱਖਾ ਰਾਜਾ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਹਿਰਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਏ, ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ ਮਾਰੇ ਗਏ—ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਸ਼ੇਰ, ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੋ ਗਏ।" "ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਸਮਾਂ ਆਪ ਹੀ ਹਿਰਣ ਬਣ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਠੱਗ ਗਿਆ, ਜਦ ਮੈਂ, ਮੂਰਖਤਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਵੀਰ ਰਾਮ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਦੂਰ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।" "ਹੇ ਰਾਮ, ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਜ्ञਾ ਤੇ ਕਾਇਮ, ਲੰਮੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ! ਹੇ ਪੂਰਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾਂ ਵਰਗੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੇ! ਹੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤੈਸ਼ੀ! ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਰਕਸ਼ਸਾਂ ਵਲੋਂ ਮੌਤ ਵਲ ਧੱਕੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹਾਂ।" "ਮੇਰੀ ਇਹ ਇਕ-ਪਤੀ ਵਿਰਤੀ, ਇਹ ਧੀਰਜ, ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਣ ਦੀ ਆਦਤ, ਇਹ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ—ਇਹ ਮੇਰੀ ਪਤਿਵਰਤਾ, ਅਫ਼ਸੋਸ, ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਅਕ੍ਰਿਤਘਣ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦਇਆ ਦਿਖਾਉਣੀ।" "ਮੇਰਾ ਧਰਮ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਿਅਰਥ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਇਕ-ਪਤੀ ਦਾ ਨਿਯਮ ਵੀ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੀ—ਮੈਂ ਸੁੱਕ ਗਈ, ਰੰਗ ਹੀਨ ਹੋ ਗਈ, ਤੇਰੇ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਆਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੰਞੀ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ।