ਰਾਵਣ ਨੇ ਇਕ ਭਿਆਨਕ, ਅਸਹਿਨ, ਹਨੇਰੀਆਂ ਤੇ ਗੰਦਗੀ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਨਰਕ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਥੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਕੀਚੜ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਇਕ ਹੋਰ ਕੀਚੜ ਵਾਲੇ ਤਲਾਬ ਵਿੱਚ ਗਿਆ। ਉਥੇ, ਲਾਲ ਕੱਪੜੇ ਪਾਈ ਇਕ ਔਰਤ ਨੇ ਦਸ ਸਿਰ ਵਾਲੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਗਲ੍ਹੋਂ ਪੱਕੜ ਲਿਆ। ਇਹ ਕਾਲੀ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਸਰੀਰ ਕੀਚੜ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਘਸੀਟਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਇਥੇ ਹੀ ਮੈਂ ਮਹਾਨ ਕੁੰਭਕਰਨ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖਿਆ। ਰਾਵਣ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਤੇਲ ਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਦਸ ਸਿਰ ਵਾਲਾ ਰਾਵਣ ਸੂਰ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਜੀਤ ਡਾਲਫਿਨ ਉੱਤੇ। ਕੁੰਭਕਰਨ ਉੱਠ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਥੇ ਮੈਂ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਉੱਤੇ ਚਿੱਟਾ ਛਤਰੀ ਸੀ। ਉਹ ਚਿੱਟੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਏ ਹੋਏ ਸੀ, ਚਿੱਟੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸ਼ੰਖ, ਢੋਲ, ਨਾਚ ਅਤੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਧੁਨੀ ਸੀ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਇੱਕ ਦਿਵਿਆ, ਚਾਰ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੇ, ਪਹਾੜ ਵਰਗੇ ਹਾਥੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਦਹਾੜ ਗੱਜਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਚਾਰ ਮੰਤਰੀ ਹਵਾ ਰਾਹੀਂ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਥੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਭਾ ਜਮੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਗੀਤ ਤੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਲਾਲ ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਲਾਲ ਕੱਪੜੇ ਪਾਏ ਰਾਛਸ ਰਕਤ ਪੀ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹ ਸੋਹਣੀ ਲੰਕਾ ਨਜ਼ਰ ਆਈ, ਪਰ ਘੋੜਿਆਂ, ਰਥਾਂ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਵਾਲੀ ਲੰਕਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਇਸ ਦੇ ਮਹਿਲ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਟੁੱਟੇ ਪਏ ਸਨ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਰਾਖੀ ਰਾਵਣ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਰਾਮ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਦੂਤ, ਬੰਦਰ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਉਥੇ ਲੰਕਾ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਛਸੀ ਔਰਤਾਂ, ਤੇਲ ਪੀ ਕੇ, ਹੱਸਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਰਾਖ ਨਾਲ ਲਿਪਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਕੁੰਭਕਰਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਾਛਸ ਵੀ ਲਾਲ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ ਗੋਬਰ ਦੇ ਤਲਾਬ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਏ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਵੇਖ ਲਵੋ—ਰਾਘਵ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਪਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵੇਗਾ; ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤੇ ਸਾਰੇ ਰਾਛਸਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ।” ਉਹ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮੀ, ਆਦਰਨੀਯਾ, ਅਤੇ ਵਨਵਾਸ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਪਤਨੀ ਦੀ ਬੇਇੱਜਤੀ ਜਾਂ ਧਮਕੀ ਕਦੇ ਵੀ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ। ਹੁਣ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਬੰਦ ਕਰੋ; ਮਿੱਠੀ ਗੱਲ ਹੀ ਕਰੋ। ਆਓ, ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਮਨਾਵੀਏ—ਇਹੀ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਸੁਪਨਾ ਐਸਾ ਨਿਕਲੇ, ਉਹ ਕਈ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਪਰਾਪਤ ਕਰੇਗੀ। ਜੇਕਰ ਉਸ ਦੀ ਬੇਇੱਜਤੀ ਹੋਈ ਵੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ, ਰਾਛਸੀਓ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਨਾਓ—ਹੁਣ ਹੋਰ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ। ਰਾਘਵ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਡਰ ਰਾਛਸਾਂ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੈਥਿਲੀ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਇਕੱਲੀ ਹੀ ਰਾਛਸੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਖਤਰੇ ਤੋਂ ਬਚਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵੱਡੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਇਸਤਰੀ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਅਪਵਾਦ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਚਿੰਨ੍ਹ। ਮੈਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੀ ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਦੁੱਖ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਦੇਵੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਅਕਾਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਆਉਣਾ ਸੀ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਉੱਤੇ ਦੁੱਖ ਆਇਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਕਿ ਵੈਦੇਹੀ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਰਾਛਸਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਅਤੇ ਰਾਘਵ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੋਣੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਸੁਖਦਾਇਕ ਸ਼ਕੁਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ, ਕਮਲ-ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕੰਬ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਦਾ ਸੱਜਾ ਬਾਂਹ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੁਣ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਥੋੜ੍ਹਾ ਕੰਬ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤੇ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਬਾਂਹ ਕੰਬ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਵਧੀਆ ਖੱਬੀ ਰਾਨ, ਜੋ ਨਵੇਂ ਹਾਥੀ ਦੇ ਸੁੰਡ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਵੀ ਕੰਬ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਐਲਾਨ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ ਕਿ ਰਾਘਵ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੈ। ਇਕ ਪੰਛੀ, ਡਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਘੋਸਲੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਮੰਗਲਮਈ ਤੇ ਆਸੁਆਸਕ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਲਜਜਾਵਾਨ ਯੁਵਤੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਜਿੱਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਬੋਲੀ: “ਜੇ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਆਉਂਦੀ ਹਾਂ।” ਹੁਣ ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਦੇ ਵਿਅਸਥਿਤ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਠਾਈਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਨੂੰ ਸੁਣੋ। ਜਦੋਂ ਸੀਤਾ ਨੇ ਰਾਛਸਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਰਾਵਣ ਦੇ ਬੋਲ ਸੁਣੇ—ਉਹ ਕਰੜੇ ਸ਼ਬਦ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਿੱਤਾ—ਉਹ ਡਰ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਸਿੰਘ ਵਲੋਂ ਘੇਰੀ ਗਈ ਹਾਥੀ ਦੀ ਧੀ ਡਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਛਸੀ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਰਾਵਣ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਡਰਾਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਦਾਸੀ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ। ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਜੋ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਹੀ ਹੈ: “ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।” ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਇੰਨਾ ਜ਼ੁਲਮ ਹੋਇਆ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਜਿਉਂਦੀ ਹਾਂ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਖ ਤੋਂ ਵੰਞੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਅੱਜ ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਵੱਜੇ ਪਹਾੜ ਦਾ ਚੋਟੀ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗੀ, ਮੈਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਭਾਵ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਅਦਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਰਾਛਸਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਜਲਦ ਹੀ ਮੇਰੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਤੀਖੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟ ਦੇਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਅਣਜੰਮੇ ਜੀਵ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਕੰਡੇ ਦੀ ਪੀੜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੁਖੀ ਤੇ ਹੋਰ ਦੁਖ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਹੋਰ ਲੰਘ ਜਾਣਗੇ; ਇਹ ਉਸ ਚੋਰ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਜੇ ਵਲੋਂ ਫਾਸੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। “ਹੇ ਰਾਮ! ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ! ਹੇ ਸੁਮਿਤਰਾ! ਹੇ ਰਾਮ ਦੀ ਮਾਂ, ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ! ਮੈਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਮਾੜੀ ਹੈ, ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਵਾਂਗ ਨਾਸ ਹੋ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਲਝਣ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਲੈ ਗਈ ਹੋਵੇ।” ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਮਿਰਗ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਧਾਰ ਕੇ ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਸਿੰਘਾਂ ਵਾਂਗ, ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਵੱਜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਉਹ ਸਮਾਂ ਆਪ ਹੀ ਮਿਰਗ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਮੈਨੂੰ, ਜਿਸਦੀ ਕਿਸਮਤ ਮਾੜੀ ਸੀ, ਠੱਗ ਲਿਆ, ਜਦ ਮੈਂ, ਆਪਣੀ ਮੂਰਖਤਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਦੋ ਮਹਾਨ ਭਰਾ—ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ—ਨੂੰ ਦੂਰ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। “ਹੇ ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਦੇ ਪੱਕੇ, ਲੰਮੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ! ਹੇ ਪੂਰਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੇ ਮੁਖ ਵਾਲੇ! ਹੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਤਮ! ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਰਾਛਸਾਂ ਵਲੋਂ ਮੌਤ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹਾਂ। ਮੇਰੀ ਇਹ ਨਿਸ਼ਠਾ, ਧੀਰਜ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੌਣਾ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਅਕ੍ਰਿਤਘਣ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਦਇਆ ਵਿਅਰਥ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਦੇ ਦਰਦ ਅਤੇ ਆਸ ਵਿੱਚ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹਿਲ ਗਈ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੀ ਆਸ ਅਟੁੱਟ ਰਹੀ।