ਇੱਕ ਵਾਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, ਮੈਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਫੈਦ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਜੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਫਿਰ, ਉਥੇ ਹੀ, ਮੈਂ ਸੱਚੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਦਿਵ੍ਯ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਮੁੱਖ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਵਰਗੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਉਸ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਐਸਾ ਮਹਾਨ ਤੇਜਸਵੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਦੇਵਤੇ, ਨਾ ਦਾਨਵ, ਨਾ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੀ ਜਿੱਤ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਪੀ ਲੋਕ ਸਵਰਗ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰ ਮੂੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਲਿਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਲਾਲ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ, ਮਦ ਰਸ ਪੀ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕਣੇਰ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸੇ ਦਿਨ, ਰਾਵਣ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਇੱਕ ਮਹਿਲਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰ ਮੂੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਕਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਘਸੀਟ ਰਹੀ ਸੀ। ਰਾਵਣ ਗਧਿਆਂ ਵਾਲੀ ਰਥੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਲਾਲ ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਲਾਲ ਲੀਪਣ ਨਾਲ ਲਿਪਿਆ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਤੇਲ ਪੀ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਹੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਨੱਚ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿਗੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਗਧੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਫਿਰ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਰਾਵਣ, ਸਿੱਧਾ ਮੂੰਹ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਡਰਿਆ ਤੇ ਹੈਰਾਨ ਸੀ। ਉਹ ਇਕ ਗੰਦੇ, ਅਸਹਿਨਯ, ਡਰਾਉਣੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਨਰਕ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਗੰਦਗੀ ਅਤੇ ਕੀਚੜ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਉੱਥੇ ਰਾਵਣ ਜਲਦੀ ਹੀ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਦੱਖਣ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਨਿਕਲਿਆ ਤੇ ਇੱਕ ਕੀਚੜ ਵਾਲੇ ਕੂੰਏ ਵਿੱਚ ਵੜ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਲਾਲ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ ਮਹਿਲਾ ਨੇ ਦਸ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਗਲੋਂ ਫੜ ਲਿਆ। ਕਾਲੀ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਦੇਹ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਲਗਾਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਘਸੀਟ ਕੇ ਲੈ ਗਈ। ਉਥੇ ਮੈਂ ਮਹਾਨ ਕੁੰਭਕਰਨ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖਿਆ। ਰਾਵਣ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਤੇਲ ਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਦਸ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲਾ ਰਾਵਣ ਸੂਰ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਜੀਤ ਮੱਛੀ ਉੱਤੇ। ਕੁੰਭਕਰਨ ਉੱਟ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਥੇ ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਚਿੱਟਾ ਛਤਰ ਸੀ। ਉਹ ਚਿੱਟੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਸੀ, ਚਿੱਟੇ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਲਿਪੇ ਹੋਏ, ਸ਼ੰਖ ਤੇ ਢੋਲ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ, ਨਾਚ ਤੇ ਗੀਤ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ, ਚਾਰ-ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੇ, ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਹਾਥੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਗੱਜ ਮੀਂਹ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲ ਵਰਗੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਆਏ। ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਭਾ ਬਣੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਤੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਰਾਖਸ਼ਸ ਲਾਲ ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਲਾਲ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ, ਲਹੂ ਪੀ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹ ਸੋਹਣੀ ਲੰਕਾ, ਘੋੜਿਆਂ, ਰਥਾਂ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ, ਉਸਦੇ ਮਹਿਲ ਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ। ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਰਾਵਣ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਸੀ, ਪਰ ਰਾਮ ਦੇ ਤੇਜ਼ਦਾਰ ਦੂਤ, ਵਾਨਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਲੰਕਾ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਮਹਿਲਾਵਾਂ, ਤੇਲ ਪੀ ਕੇ, ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਹੱਸ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੇ ਰਾਖ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਕੁੰਭਕਰਨ ਤੇ ਹੋਰ ਚੋਟੀ ਦੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਲਾਲ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਗੋਬਰ ਦੇ ਤਲਾਬ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਏ। ਮੈਂ ਆਖਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਵੇਖ ਲਵੋ—ਰਾਘਵ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ; ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ।" ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ, ਆਦਰਯੋਗ ਪਤਨੀ, ਜੋ ਵਣਵਾਸ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ, ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਅਪਮਾਨ ਜਾਂ ਧਮਕੀ ਕਦੇ ਵੀ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ। ਹੁਣ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਬੰਦ ਕਰੋ, ਸਿਰਫ਼ ਮਿੱਠੀ ਬਾਤ ਕਰੋ। ਆਓ, ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਮਨਾਓ—ਇਹੀ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਐਸਾ ਆਵੇ, ਉਹ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ ਤੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਿਯਤਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗੀ। ਭਾਵੇਂ ਉਸਦਾ ਅਪਮਾਨ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ, ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਮਹਿਲਾਵੋ, ਉਸਨੂੰ ਮਨਾਓ, ਹੋਰ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਫ਼ਾਇਦਾ ਨਹੀਂ। ਰਾਘਵ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਡਰ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਉੱਤੇ ਆ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਮੈਥਿਲੀ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੱਡੀ ਮੁਸੀਬਤ ਤੋਂ ਬਚਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੈਨੀ ਮਹਿਲਾ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਜਾਂ ਅਪਵਾਦ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ, ਉਸਦੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਤਾਂ ਰਤਾ-ਰਤੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਮੈਨੂੰ ਉਸਦੀ ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਦੋਸ਼ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਆਈ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਦੀ ਹਕਦਾਰ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਮੈਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਕਿ ਹੁਣ ਵੈਦੇਹੀ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਘਵ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਵੱਡਾ ਤੇ ਸੁਖਦਾਇਕ ਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤ ਹੈ, ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਸਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਕਮਲ ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕੰਬ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਉਸਦੀ ਸੱਜਣ ਸਦਾ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਸੱਜੀ ਬਾਂਹ ਹੁਣ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕੰਬ ਰਹੀ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਬਾਂਹ ਕੰਬ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਵਧੀਆ ਖੱਬੀ ਰਾਨ, ਜੋ ਨੌਜਵਾਨ ਹਾਥੀ ਦੀ ਸੁੰਡ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਕੰਬ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਐਲਾਨ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ ਕਿ ਰਾਘਵ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪੰਛੀ, ਆਪਣਾ ਘੋਸਲਾ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਣਾਕੇ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਆਸਵਾਦਕ ਬੋਲ ਉਚਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਉਸਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਲਜਵਾਨ ਜੁਆਨ ਮਹਿਲਾ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ, ਆਖਦੀ ਹੈ: "ਜੇ ਇਹ ਸਭ ਸੱਚ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਆਉਂ।" ਹੁਣ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਦਾ ਅਠਾਈਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੀਤਾ ਨੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਰਾਵਣ ਦੇ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਸੁਣੇ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਡਰ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ ਜੰਗਲ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਸ਼ੇਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨਾਲ ਡਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਡਰੀ ਹੋਈ ਸੀਤਾ, ਰਾਵਣ ਦੇ ਕਠੋਰ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਡਰਾਈ ਹੋਈ, ਉਸ ਕੁੜੀ ਵਾਂਗ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਜੋ ਸੁੰਨ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਸੱਚਮੁੱਚ, ਲੋਕ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਠੀਕ ਹੈ: "ਧਰਮੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।" ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ, ਜੋ ਇੰਨਾ ਅਪਮਾਨ ਸਹਿ ਰਹੀ ਹਾਂ ਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਕੋਈ ਕਦਰ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਜੀ ਰਹੀ ਹਾਂ।