ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਸੀਤਾ, ਰਾਖਸ਼ਣੀਆਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਰਾਖਸ਼ਣੀਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਐਸਾ ਕਰਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਸੋਚਦੀ, “ਇਨਸਾਨੀ ਜੀਵਨ ਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਤੇ ਫਿਟਕਾਰ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।” ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭੀਜ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੀਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਮੂੰਹ ਥੱਲੇ ਨਿਵਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਵਾਂਗ ਫੁਟ ਪਈ। ਉਹ ਬੇਕਲ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਕ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜੀ ਹੋਈ ਵਾਛੇ ਵਾਂਗ ਹਿਲਦੀ-ਡੁਲਦੀ, ਕਦੇ ਪਾਗਲ ਵਾਂਗ, ਕਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਮਨ-ਮਤਿਵਾਲੀ ਵਾਂਗ ਲਗਦੀ। ਉਹ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ, “ਜਦ ਰਾਘਵ ਬੇਖ਼ਬਰ ਸਨ, ਰਾਵਣ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਉਠਾ ਲੈ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਚੀਕਦੀ ਰਹੀ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਲਿਆ ਆਇਆ ਗਿਆ।” “ਹੁਣ ਮੈਂ ਰਾਖਸ਼ਣੀਆਂ ਦੇ ਵਸ ਵਿੱਚ ਪਈ ਹਾਂ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕਠੋਰਤਾ ਨਾਲ ਡਰਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਮੈਂ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਸਹਿ ਸਕਦੀ। ਨਾ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕੋਈ ਕੀਮਤ ਰਹਿ ਗਈ, ਨਾ ਧਨ ਦੀ, ਨਾ ਗਹਣਿਆਂ ਦੀ—ਰਾਘਵ, ਮਹਾਨ ਰਥੀ, ਤੋਂ ਵਿੱਛੋੜਾ ਹੋਇਆ, ਮੈਂ ਰਾਖਸ਼ਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਪੱਥਰ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਅਮਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਹ ਦੁੱਖ ਦੇ ਮਾਰੇ ਕਦੇ ਦਾ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ।” “ਮੈਨੂੰ ਤੇ ਸ਼ਰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਅਜੇ ਵੀ ਜੀਉਂਦੀ ਹਾਂ, ਜਦਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜੀ ਹੋਈ ਹਾਂ। ਇਹ ਜੀਵਨ ਪਾਪੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਾਵਣ, ਜੋ ਰਾਤ ਨੂੰ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਜੇ ਮੇਰੇ ਖੱਬੇ ਪੈਰ ਨਾਲ ਵੀ ਛੂਹਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਮੈਂ ਉਸ ਵਾਂਗ ਨੀਚ ਦੀ ਕਦੇ ਆਸ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹਾਂ? ਉਹ ਨਾਂ ਤਾਂ ਇਨਕਾਰ ਸਮਝਦਾ, ਨਾ ਆਪਣੀ ਹਦ ਜਾਣਦਾ, ਨਾ ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕਰਦਾ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਠੋਰਤਾ ਨਾਲ ਫਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।” “ਜੇ ਮੈਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਰਾਵਣ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਝੁਕਾਂਗੀ। ਇਹ ਵਿਰਥਾ ਗੱਲਾਂ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਫਾਇਦਾ ਨਹੀਂ। ਰਾਘਵ ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਕ੍ਰਿਤਘਨ ਨਹੀਂ, ਦਯਾਲੂ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਭਾਗ ਦੇ ਮਾਰੇ ਉਹ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦਾ।” “ਜਨਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਇਕੱਲੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਫਿਰ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਲੈਣ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ? ਮੈਨੂੰ ਰਾਵਣ, ਇੱਕ ਕਮਜ਼ੋਰ ਦੈਤ ਨੇ ਫੜ ਲਿਆ, ਪਰ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਰਣ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੰਡਕਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਵੀਰਾਧ ਨੂੰ ਰਾਮ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਫਿਰ ਉਹ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ?” “ਇਹ ਲੰਕਾ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ, ਅਟੱਲ ਹੈ, ਪਰ ਰਾਘਵ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ। ਕੀ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ, ਜੋ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਲੈਣ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ? ਸ਼ਾਇਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਪਤਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਇਹ ਉਪਦ੍ਰਵ ਸਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ।” “ਅਜੇ ਤੱਕ ਤਾਂ ਗਿੱਧਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਜਟਾਯੁ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਲੈ ਜਾਇਆ ਗਿਆ, ਰਾਵਣ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਬੁੱਢੇ ਜਟਾਯੁ ਨੇ ਮੇਰੀ خاطر ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਰਾਵਣ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਡਟ ਗਿਆ, ਉਸਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਜੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਹੁਣੇ ਹੀ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਰਾਖਸ਼ਸ ਰਹਿਤ ਕਰ ਦੇਵੇ।” “ਉਹ ਲੰਕਾ ਨੂੰ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਮਹਾਂਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾੜ ਦੇਵੇਗਾ, ਰਾਵਣ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਤੇ ਨਾਮ-ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਟਾ ਦੇਵੇਗਾ। ਫਿਰ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਅੱਜ ਰੋ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਇੱਥੇ ਹਰ ਰਾਖਸ਼ਣੀ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਮਾਰੇ ਜਾਣਗੇ, ਉਹ ਵੀ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਖੋਜ ਕੇ ਇਸਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦੇਣਗੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਚਦੇ।” “ਇਹ ਥਾਂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਘਾਟ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ, ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਧੂੰਆਂ ਤੇ ਗਿੱਧਾਂ ਦੇ ਗੋਲਾਂ ਹੋਣਗੇ। ਮੇਰੀ ਮਨਪਸੰਦ ਇੱਛਾ ਜਲਦੀ ਪੂਰੀ ਹੋਣੀ ਹੈ; ਇਹ ਵਿਛੋੜਾ ਮੈਨੂੰ ਔਖਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਵੀ ਮਾੜਾ ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।” “ਜਦ ਪਾਪੀ ਰਾਵਣ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਟੱਲ ਲੰਕਾ ਵਿਧਵਾ ਵਾਂਗ ਸੁੱਕ ਜਾਵੇਗੀ। ਲੰਕਾ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਹੁਣ ਪਤੀ ਵਿਹੂਣੀ ਔਰਤ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਜਲਦੀ ਹੀ, ਮੈਂ ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਾਖਸ਼ਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵਿਲਾਪਾਂ ਸੁਣਾਂਗੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਮਾਰੇ ਜਾਣਗੇ।” “ਲੰਕਾ, ਜੋ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਵੇਗੀ, ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਾਖਸ਼ਸ ਮਾਰੇ ਜਾਣਗੇ, ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾੜ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਕਾਸ਼! ਉਹ ਵੀਰ ਰਾਮ, ਲਾਲ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਜਾਣ ਲਵੇ ਕਿ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਰਹੀ ਹਾਂ।” “ਹੁਣ ਤਾਂ ਉਸ ਨੀਚ, ਕਠੋਰ ਰਾਵਣ ਵਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ ਨੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਮੌਤ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ; ਇਹ ਪਾਪੀ ਰਾਤ-ਵਾਸੀ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਅਧਰਮ ਤੋਂ ਹੁਣ ਵੱਡੀ ਵਿਪਤਾ ਉੱਠਣੀ ਹੈ, ਇਹ ਮਾਸ-ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ।” “ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਰਾਵਣ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਵੇਰ ਦਾ ਭੋਜਨ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਰਹਾਂ? ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਫਦੀ, ਰਾਮ ਦੀ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਝਲਕ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕੀ, ਮੈਂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਤੋਂ ਵਿਛੜ ਕੇ ਵੈਵਸਵਤ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਾਂਗੀ।” “ਜੇ ਰਾਮ, ਭਰਤ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ, ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਜੀਉਂਦੀ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜਾਣਦੇ ਵੀ ਹੋਣ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਖੋਜ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਵੀਰ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੀਤਾ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ, ਵਿਛੋੜੇ ਤੇ ਆਸ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ, ਰਾਮ ਦੀ ਯਾਦ ਕਰਦੀ, ਆਪਣਾ ਮਨ ਹੌਸਲੇ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਭਰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਉਸਦੀ ਅਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਰਾਘਵ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਖਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਰਹਿੰਦੇ।