ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਸੋਹਣੀ ਅਵਾਜ਼ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਬੇਵਜ੍ਹਾ ਮਰਦੇ ਦੇਖਿਆ, ਉਹ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਇਸ ਦੁਖ ਵਿਚੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਮਾਦਾ ਕ੍ਰੌਂਚ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਿਆਂ ਇੱਕ ਚੋਟੀ ਦੀ ਛੰਦ ਰਚੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਨ-ਅਵਸਥਾ ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਐਸੇ ਸਮੇਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਮੁਸਕੁਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ! ਇਹ ਛੰਦ ਜਿਵੇਂ ਰਚਿਆ ਗਿਆ, ਇੰਝ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦਿਓ; ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਇਹ ਸਰਸਵਤੀ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਪੂਰੇ ਰਾਮ ਕਥਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰ, ਜੋ ਧਰਮਕ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਨਾਰਦ ਜੀ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਗੁਪਤ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਉੱਤੇ ਬੀਤੀ, ਉਹ ਸਭ ਕਥਾ ਤੂੰ ਲਿਖ। ਜੋ ਕੁਝ ਅਣਜਾਣ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਅਗਿਆਤ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ; ਤੇਰੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗਾ। ਤੂੰ ਰਾਮ ਚਰਿਤਰ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਛੰਦਾਂ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਲਿਖ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਹਾੜ ਤੇ ਦਰਿਆ ਰਹਿਣ ਤਕ ਚਲਦੀ ਰਹੇਗੀ। ਜਦ ਤੱਕ ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਰਾਮ ਕਥਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਰਹੇਗਾ, ਰਾਮਾਯਣ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਹੇਗੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਤੇ ਹੇਠਾਂ, ਤੂੰ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਵਸੇਗਾ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਵੱਡੇ ਅਚੰਭੇ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ, ਵੈਦਿਕ ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਚੇਲਿਆਂ ਸਮੇਤ ਉਥੋਂ ਚਲੇ ਗਏ। ਫਿਰ, ਵਾਲਮੀਕਿ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਉਸ ਛੰਦ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਗਾਉਂਦੇ, ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਅਤੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ। ਜਿਸ ਛੰਦ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਚਤੁਰਪਦ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਦੁਖ ਭਾਵਨਾ ਕਵਿਤਾ ਬਣ ਗਈ। ਹੁਣ ਵਾਲਮੀਕਿ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਯ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ—"ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਰਾਮਾਯਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਾਂਗਾ।" ਉੱਚੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ, ਸੁੰਦਰ ਅਰਥਾਂ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਸੌਣੀਆਂ ਛੰਦਾਂ ਵਿਚ ਰਚਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਹੋਇਆ। ਸਹੀ ਸੰਯੋਜਨ, ਸ਼ੁੱਧ ਵਿਆਕਰਨ ਅਤੇ ਮਿੱਠੀਆਂ, ਸੁਚੱਜੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਨਾਲ, ਰਿਸ਼ੀ ਵੱਲੋਂ ਰਚੀ ਰਾਮ ਚਰਿਤਰ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਦਸ-ਸਿਰ ਵਾਲੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਵਧ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਵੈਭਵਸ਼ਾਲੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਬਾਲ ਕਾਂਡ ਦੇ ਤੀਜੇ ਸਰਗ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰੋ। ਜਦੋਂ ਵੈਦਿਕ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਲਾਭਕਾਰੀ ਪੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਸੁਣ ਲਿਆ, ਉਹ ਫਿਰ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਉਸ ਗਿਆਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਰਭਾ ਘਾਸ ਉੱਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਹੱਥ ਜੋੜੇ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰੀ ਕਥਾ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰੇਕ ਵਿਹਾਰ, ਬੋਲ, ਚਾਲ ਅਤੇ ਕਰਤੱਬ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ, ਧਰਮ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ। ਜੋ ਕੁਝ ਰਾਮ, ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਡੱਟੇ ਰਹੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਭਰਾ ਸਮੇਤ ਬੀਤਿਆ, ਉਹ ਸਭ ਵੈਦਿਕ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ, ਯੋਗ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਪਿਛਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇੰਝ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਫਲ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇ। ਸਭ ਕੁਝ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਪੂਰੀ ਰਾਮ ਕਥਾ ਲਿਖਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਕਥਾ, ਜੋ ਕਾਮ, ਅਰਥ ਤੇ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉੱਚੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਮਹਿਕ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚਰੇ ਹੀਰੇ ਵਰਗੀ ਮਨਮੋਹਣੀ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ, ਵੈਭਵਸ਼ਾਲੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਕਥਾ ਲਿਖੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਦੇ ਜਨਮ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਪਰਾਕ੍ਰਮ, ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਿਯਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੀਰਜ, ਮਰਯਾਦਾ, ਮਿੱਠੇ ਸੁਭਾਵ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਦਭੁਤ ਕਥਾਵਾਂ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ, ਜਾਨਕੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਤੋੜਨ ਦੀ ਘਟਨਾ ਲਿਖੀ। ਰਾਮ ਅਤੇ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਵਿਚਕਾਰ ਵਾਦ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਗੁਣ, ਰਾਮ ਦੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਕੈਕਈ ਦੀ ਕਪਟਤਾ ਵੀ ਦਰਸਾਈ। ਰਾਮ ਦੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਵਿਚ ਆਏ ਵਿਘਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਦੁਖ ਤੇ ਵਿਛੋੜਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਵੀ ਲਿਖੀ। ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਦੁਖ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਦਾਈ, ਨਿਸ਼ਾਦ ਰਾਜ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ, ਅਤੇ ਰਥੀ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਵੀ ਦਰਸਾਈ। ਗੰਗਾ ਪਾਰ ਕਰਨ, ਭਰਦਵਾਜ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ, ਅਤੇ ਚਿਤਰਕੂਟ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ। ਉਥੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਨਿਰਮਾਣ, ਭਰਤ ਦੀ ਆਮਦ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼, ਪਿਤਾ ਦੀ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਕਿਰਿਆ, ਖੜਾਵਾਂ ਦੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਤੇ ਨੰਦੀਗ੍ਰਾਮ ਵਿਚ ਵਾਸ, ਡੰਡਕ ਅਰਣਯ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਵੀਰਾਧ ਦਾ ਵਧ ਵੀ ਲਿਖਿਆ। ਸ਼ਰਭੰਗ ਅਤੇ ਸੂਤੀਖ੍ਸ਼ਣ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ, ਅਨਸੂਯਾ ਦੀ ਕਥਾ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਲੇਪ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵੀ ਦਰਸਾਈ। ਅਗਸਤਿਆ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ, ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਸ਼ੂਰਨਪਨਖਾ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਨਾਕ-ਕਾਨ ਕਟਾਈ ਵੀ ਆਈ। ਖਰ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਾ ਦਾ ਵਧ, ਰਾਵਣ ਦਾ ਉਤ্থਾਨ, ਮਾਰੀਚ ਦਾ ਮਾਰਿਆ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਹਰਨ ਵੀ ਲਿਖਿਆ। ਰਘੁਨਾਥ ਦਾ ਵਿਲਾਪ, ਗਿੱਧਰ ਰਾਜਾ ਦੀ ਮੌਤ, ਕਬੰਧ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਅਤੇ ਪੰਪਾ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ। ਸ਼ਬਰੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ, ਫਲ-ਮੂਲ ਤੇ ਜੀਵਨ, ਪੰਪਾ ਉੱਤੇ ਵਿਲਾਪ ਅਤੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਵੀ ਆਇਆ। ਰਿਸ਼ਯਮੂਕ ਪਰਵਤ ਦੀ ਯਾਤਰਾ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਮਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਵਾਲੀ ਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਵਿਚਕਾਰ ਯੁੱਧ ਦਰਸਾਇਆ। ਵਾਲੀ ਦੀ ਹਾਰ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ, ਤਾਰਾ ਦਾ ਦੁਖ, ਸਮਝੌਤਾ ਅਤੇ ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਵਿਚ ਵਾਸ ਵੀ ਲਿਖਿਆ। ਤਦ, ਸਿੰਹ-ਸਮਾਨ ਰਘੁਨਾਥ ਦਾ ਕੋਪ, ਵਾਨਰ ਸੈਨਾ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨਾ, ਚਹੁੰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਦੂਤ ਭੇਜਣਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਸੁਣਿਆ, ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪਵਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਲਗਾਤਾਰ, ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਿਤਰ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕਥਾ ਵਜੋਂ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ।