ਜਦੋਂ ਸੀਤਾ ਕੰਬ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਲੰਮੇ ਤੇ ਘਣੇ ਵਾਲ ਹਿਲ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਸ ਦੀ ਚੋਟੀ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਵੱਕੜੀ ਹੋਈ ਝੂਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਦੁੱਖ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਮਨ ਵਿਗੜ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਹੰਝੂ ਵਗਾਉਂਦੀ, ਦੁਖੀ ਹੋਈ, ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ—ਉਹ ਮਿਥਿਲਾ ਦੀ ਧੀ। ਦੁਖ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ, "ਹਾਏ ਰਾਮਾ!" ਫਿਰ, "ਹਾਏ ਲਕਸ਼ਮਣ!" ਅਤੇ "ਹਾਏ ਮੇਰੀ ਸੱਸ ਕੌਸਲਿਆ! ਹਾਏ ਮਹਾਨ ਸੁਮੀਤਰਾ!" ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਇਹ ਗੱਲ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਮੌਤ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਨਾ ਔਰਤ ਲਈ, ਨਾ ਮਰਦ ਲਈ।" ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, "ਮੈਂ ਇੱਥੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰੂਰ ਰਾਕਸ਼ਸਣੀਆਂ ਵਲੋਂ ਤੰਗ ਕੀਤੀ ਹੋਈ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਿਛੜੀ ਹੋਈ, ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਜੀ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਇਹ ਸਹਾਰਾ ਸਹਿ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਮੈਂ, ਜਿਸਦੇ ਪੁੰਨ ਘੱਟ ਹਨ, ਦਇਆਯੋਗ ਹਾਂ, ਇਕ ਛੱਡੀ ਹੋਈ ਜਹਾਜ਼ ਵਾਂਗ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹਵਾ ਨਾਲ ਡੁੱਬ ਜਾਵਾਂਗੀ। ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕਣ ਕਾਰਨ, ਰਾਕਸ਼ਸਣੀਆਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਮੈਂ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਦਾ ਕੰਢਾ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਢਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਉਹ ਧੰਨ ਹਨ ਜੋ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਦੀ ਪੰਖੜੀ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਜੋ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਦਰਦਾਨ ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਦੇ ਬਿਨਾਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣਾ ਜ਼ਹਿਰ ਵਰਗਾ ਦੁਖਦਾਈ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕਿਹੜਾ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਅੱਜ ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਰਹੀ ਹਾਂ?" "ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਦਿਆਂ, ਪਰ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਵੀ, ਰਾਕਸ਼ਸਣੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ, ਰਾਮ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀ। ਫਿਟਕਾਰ ਹੈ ਇਸ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਤੇ, ਫਿਟਕਾਰ ਹੈ ਹੋਰਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿਣ ਤੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੀਵਨ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਛੱਡਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਹੰਝੂ ਵਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਸਦਾ ਮੂੰਹ ਥੱਲੇ ਨਿਵਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਇਕ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਵਾਂਗ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਉਹ ਪਾਗਲ, ਮਸਤ ਜਾਂ ਮਨ-ਮੌਜੂਦ ਨਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਵਾਂਗ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚਲਦੀ, ਵਾਪਸ ਮੁੜੀ ਹੋਈ ਨੌਜਵਾਨ ਗਾਂ ਵਾਂਗ, ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਜਦ ਰਾਘਵ ਬੇਖ਼ਬਰ ਸੀ, ਤਦ ਰਾਵਣ, ਜੋ ਰੂਪ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ, ਜਦ ਮੈਂ ਚੀਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਰਾਕਸ਼ਸਣੀਆਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ ਹਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਵਲੋਂ ਡਰਾਊਂਧੀਆਂ ਤੇ ਧਮਕੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਤੇ ਜੀਉਣਾ ਔਖਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਲਈ, ਨਾ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕੋਈ ਕੀਮਤ ਰਹਿ ਗਈ, ਨਾ ਧਨ ਦੀ, ਨਾ ਗਹਣਿਆਂ ਦੀ; ਰਾਮ ਦੇ ਬਿਨਾਂ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਰਥੀ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਕਸ਼ਸਣੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਰਹਿਣ ਦਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਹੀਂ।" "ਸ਼ਾਇਦ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਪੱਥਰ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਾਂ ਇਹ ਕਦੇ ਨਾਸ਼ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਮਰ ਹੈ, ਜੋ ਇਹਨਾ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਟੁੱਟਦਾ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਅਯੋਗ ਤੇ ਅਵਫਾਦਾਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਿਛੜ ਕੇ, ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਜੀ ਰਹੀ ਹਾਂ; ਮੇਰਾ ਜੀਵਨ ਪਾਪੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਰਾਵਣ, ਜੋ ਰਾਤ ਨੂੰ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਖੱਬੇ ਪੈਰ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਛੂਹਾਂਗੀ; ਫਿਰ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਵਾਂਗੇ ਨੀਚਾ ਇੱਛਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹਾਂ? ਉਹ ਇਨਕਾਰ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਕ੍ਰੂਰਤਾ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਜੇ ਮੈਂ ਕੱਟੀ ਜਾਂ ਤੋੜੀ ਜਾਂ ਸਾੜੀ ਵੀ ਜਾਵਾਂ, ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟੀ ਜਾਵਾਂ, ਤਾਂ ਵੀ ਮੈਂ ਰਾਵਣ ਦੇ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਝੁਕਾਂਗੀ; ਫਿਰ ਇਹ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਗੱਲਾਂ ਕਿਉਂ ਕਰੀਏ? ਰਾਘਵ, ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਕਦਰਦਾਨ ਤੇ ਦਇਆਲੂ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਮੇਰੀ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਹੁਣ ਦਇਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜਨਸਥਾਨ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਰਾਕਸ਼ਸਾ ਇਕੱਲੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ; ਫਿਰ ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ?" "ਮੈਨੂੰ ਰਾਵਣ, ਇਕ ਕਮਜ਼ੋਰ ਦਾਨਵ ਨੇ ਫੜ ਲਿਆ, ਪਰ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਯਕੀਨਨ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਿਰਾਧ, ਜੋ ਦੰਡਕ ਅਰਣ ਵਿੱਚ ਰਾਕਸ਼ਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਚ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਰਾਮ ਨੇ ਮਾਰਿਆ ਸੀ; ਫਿਰ ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ? ਇਹ ਲੰਕਾ, ਜਿਹੜੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ, ਯਕੀਨਨ ਅਟੱਲ ਹੈ, ਪਰ ਰਾਘਵ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ।" "ਕਿਹੜਾ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ, ਜੋ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਲਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦਾਨਵ ਲੈ ਗਿਆ, ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ? ਸ਼ਾਇਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਹਾਂ; ਜਾਂ, ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਇਸ ਅਪਮਾਨ ਨੂੰ ਸਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਦ ਗਿੱਧਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਲੈ ਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਦੱਸਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਵਣ ਨੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।" "ਉਹ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਜਟਾਯੂ ਨੇ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਰਾਵਣ ਅੱਗੇ ਖੜਾ ਹੋਇਆ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਜੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਹੁਣ ਵੀ, ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਰਾਕਸ਼ਸਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦੇਵੇ। ਉਹ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਵੇਗਾ, ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾੜ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਨੀਚ ਰਾਵਣ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਤੇ ਨਾਮ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ।" "ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਅੱਜ ਰੋ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਐਸਾ ਹੀ, ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਰਾਕਸ਼ਸਣੀਆਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਮਾਰੇ ਜਾਣਗੇ, ਉਹ ਵੀ ਰੋਣਗੀਆਂ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਲੱਭ ਲੈਣਗੇ, ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਣਗੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੈਰੀ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਚ ਸਕਦੇ। ਜਲਦੀ ਹੀ, ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ, ਜਿਥੇ ਰਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਧੂੰਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਤੇ ਗਿੱਧ ਮੰਡਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਡ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ।" "ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਇਹ ਚਾਹਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵਾਂਗੀ; ਇਹ ਵਿਛੋੜਾ ਵੀ ਹੁਣ ਔਖਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਵੀ, ਬੁਰੇ ਦਿਨ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਜਦ ਪਾਪੀ ਰਾਵਣ, ਰਾਕਸ਼ਸਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਅਜੇਤ ਲੰਕਾ ਇੱਕ ਵਿਧਵਾ ਵਾਂਗ ਸੁੱਕ ਜਾਵੇਗੀ। ਲੰਕਾ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਰਾਕਸ਼ਸਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਹ ਇੱਕ ਐਸੀ ਔਰਤ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ, ਜਿਸਦਾ ਪਤੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।