ਅਜਾਮੁਖੀ ਜੋ ਕੁਝ ਕਹਿ ਗਈ ਸੀ, ਉਹੀ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜਲਦੀ ਸ਼ਰਾਬ ਲਿਆਓ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਰਾਕਸ਼ਸਣੀਆਂ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਮਾਸ ਚੱਖ ਕੇ ਨਿਕੁੰਭਿਲਾ ਵਿਖੇ ਨੱਚਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਭੈੜੀਆਂ ਰਾਕਸ਼ਸਣੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਧਮਕੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਜਦੋਂ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਦੇਵ ਕੁੜੀ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਟੁੱਟ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਰੋ ਪਈ। ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਦੇ ਪঁਚਵੀਸਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਿਰਦਈ ਰਾਕਸ਼ਸਣੀਆਂ ਨੇ ਕਈ ਤਿੱਖੀਆਂ ਤੇ ਕਰੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਆਖੀਆਂ, ਤਾਂ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਰਾਕਸ਼ਸਣੀਆਂ ਵਲੋਂ ਇੰਝ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਵੈਦੇਹੀ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਪੱਕਾ ਸੀ, ਡਰ ਦੇ ਮਾਰੇ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁੱਕੀ ਹੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ, "ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਔਰਤ ਕਦੇ ਵੀ ਰਾਕਸ਼ਸੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਤੁਸੀਂ ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੋ, ਮੈਨੂੰ ਖਾ ਲਵੋ, ਪਰ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਮੰਨੂਗੀ।" ਰਾਕਸ਼ਸਣੀਆਂ ਵਿਚ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਦੇਵ ਕੁੜੀ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਸਹਿਮੀ ਹੋਈ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਫ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਵਲੋਂ ਡਰਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ ਕਾਂਪ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਝੁੰਡ ਤੋਂ ਵਿੱਛੁੜੀ ਹੋਈ ਹਿਰਣੀ ਨੂੰ ਕਾਂਵੇ ਤੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਟੁੱਟੇ ਮਨ ਨਾਲ, ਉਹ ਇਕ ਵੱਡੀ, ਫੁੱਲੀ ਹੋਈ ਅਸ਼ੋਕ ਦੀ ਟਾਹਣੀ ਫੜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਹੰਝੂ ਵਗਦੇ ਹੋਏ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਛਾਤੀ ਭਿੱਜਾ ਲਈ। ਸੋਚਦੀ ਰਹੀ, ਪਰ ਦੁੱਖ ਦਾ ਅੰਤ ਨਾ ਲੱਭਿਆ। ਵੱਡੀ ਕਾਂਪਦੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਤੂਫ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਕੇਲੇ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਰਾਕਸ਼ਸਣੀਆਂ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ, ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੀਲਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਉਸਦੇ ਲੰਮੇ, ਮੋਟੇ ਵਾਲ ਕਾਂਪ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਸਦੀ ਚੋਟੀ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਲਹਿਰਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਮਨ ਬੇਚੈਨ ਸੀ, ਉਹ ਹੰਝੂ ਵਗਾਉਂਦੀ, ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ—ਮਿਥਿਲਾ ਦੀ ਧੀ। ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੁਕਾਰ ਉਠੀ, "ਹਾਏ ਰਾਮਾ! ਹਾਏ ਲਕਸ਼ਮਣ! ਹਾਏ ਮੇਰੀ ਸੱਸ ਕੌਸਲਿਆ! ਹਾਏ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਾਲੀ ਸੁਮੀਤਰਾ!" ਉਹ ਸੋਚਦੀ, "ਮਹਾਨ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਆਖੀ ਗਈ ਇਹ ਗੱਲ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਮੌਤ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦੀ ਨਹੀਂ—ਚਾਹੇ ਔਰਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਰਦ। ਮੈਂ ਇਥੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਰਦਈ ਰਾਕਸ਼ਸਣੀਆਂ ਵਲੋਂ ਤੜਫਾਈ ਹੋਈ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਜੀ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਰਹੀ ਹਾਂ।" "ਮੈਂ, ਘੱਟ ਪੁੰਨ ਵਾਲੀ ਤੇ ਦੁਖੀ, ਕਿਸੇ ਛੱਡੀ ਹੋਈ ਵਸਤੂ ਵਾਂਗ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚਕਾਰ ਪੂਰੀ ਨੌਕਾ ਹਵਾ ਨਾਲ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕਣ ਕਰਕੇ ਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸਣੀਆਂ ਦੇ ਵੱਸ ਆਉਣ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਟੁੱਟੇ ਕੰਢੇ ਵਾਂਗ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਧੰਨ ਹਨ ਉਹ ਲੋਕ ਜੋ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਾਲ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜੋ ਕਦਰਦਾਨ ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।" "ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜ਼ਹਿਰ ਵਰਗੀ ਦੁਖਦਾਈ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਅੱਜ ਇਹ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਰਹੀ ਹਾਂ? ਮੈਂ ਜੀਵਨ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ, ਪਰ ਰਾਕਸ਼ਸਣੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ, ਰਾਮ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀ। ਫਿਟਕਾਰ ਹੈ ਇਨਸਾਨੀ ਜੀਵਨ ਤੇ, ਫਿਟਕਾਰ ਹੈ ਪਰਾਧੀਨਤਾ ਤੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੀਵਨ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।" ਹੁਣ ਸੁਣੋ ਛਬੀਸਵਾਂ ਸਰਗ ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਵਿੱਚ। ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਚਿਹਰਾ, ਥੱਲੇ ਨਿਵੀਂ ਨਜ਼ਰ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਵਾਂਗ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ। ਉਹ ਪਾਗਲ, ਮਸਤ ਜਾਂ ਮਨ-ਮਾਰੀ ਹੋਈ ਵਾਂਗ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੇਚੈਨੀ ਨਾਲ ਹਿਲਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵੱਛੀ ਆਪਣੇ ਝੁੰਡ ਵਲ ਮੁੜਦੀ ਹੋਵੇ। "ਜਦ ਰਾਘਵ ਬੇਖ਼ਬਰ ਸੀ, ਰਾਵਣ—ਜੋ ਜਿਹੜਾ ਰੂਪ ਚਾਹੇ ਧਾਰ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਰਾਕਸ਼ਸ ਹੈ—ਮੈਨੂੰ ਜਬਰ ਨਾਲ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਦੀ ਹੋਈ ਇੱਥੇ ਲੈ ਆਇਆ। ਹੁਣ ਰਾਕਸ਼ਸਣੀਆਂ ਦੇ ਵੱਸ ਆ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੱਖੀਆਂ ਧਮਕੀਆਂ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹਾਂ ਤੇ ਜੀਉਣਾ ਔਖਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਾ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕੋਈ ਕੀਮਤ ਹੈ, ਨਾ ਧਨ ਦੀ, ਨਾ ਗਹਣਿਆਂ ਦੀ; ਜਦ ਤੱਕ ਰਾਮ, ਮਹਾਨ ਰਥੀ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਕਸ਼ਸਣੀਆਂ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਦਾ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ।" "ਸ਼ਾਇਦ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਪੱਥਰ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਾਂ ਅਮਰ ਹੈ, ਜੋ ਇਹਨਾ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਅਯੋਗ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤੀ ਹਾਂ, ਜੋ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਜੀ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ; ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪਾਪੀ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਰਾਵਣ, ਉਸ ਰਾਤ ਦੇ ਵਾਸੀ, ਨੂੰ ਖੱਬੇ ਪੈਰ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਛੂਹਾਂਗੀ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਮੈਂ ਉਸ ਵਾਂਗ ਨੀਚ ਦੀ ਕਦੇ ਇੱਛਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹਾਂ? ਉਹ ਨ ਇਨਕਾਰ ਸਮਝਦਾ, ਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਜਾਤ ਨੂੰ—ਉਹ ਜੋ ਆਪਣੇ ਨਿਰਦਈ ਸੁਭਾਉ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਪਤ੍ਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮੈਨੂੰ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂ ਤੋੜਿਆ ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸਾੜਿਆ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਮੈਂ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਨਾਂਗੀ; ਫਿਰ ਇਹ ਨਿਕੰਮਾ ਗੱਲਾਂ ਕਿਉਂ ਵਧਾਈਏ?" "ਰਾਘਵ, ਜੋ ਸਿਆਣਪ, ਕਦਰਦਾਨੀ ਅਤੇ ਦਇਆ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਰਮ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਪਰ, ਸ਼ਾਇਦ ਮੇਰੇ ਭਾਗਾਂ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਦਇਆ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾ ਰਿਹਾ। ਜਨਸਥਾਨ ਵਿੱਚ, ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਰਾਕਸ਼ਸ ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਮਾਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ? ਮੈਨੂੰ ਰਾਵਣ, ਇਕ ਕਮਜ਼ੋਰ ਦੈਤ, ਨੇ ਫੜ ਲਿਆ, ਪਰ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਯਕੀਨਨ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।" "ਦੰਡਕਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਵੀਰਾਧ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ; ਫਿਰ ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ? ਇਹ ਲੰਕਾ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਜਿੱਤਣ ਔਖੀ ਹੈ, ਪਰ ਰਾਘਵ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਰੋਕ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਅਜੇ ਤੱਕ ਰਾਮ, ਜੋ ਹੌਸਲੇ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਪਤਨੀ ਲਈ, ਜਿਸਨੂੰ ਰਾਕਸ਼ਸ ਲੈ ਗਿਆ, ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ? ਇਹ ਕੀ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੀਤਾ, ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ, ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ, ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ, ਹੰਝੂ ਵਗਾਉਂਦੀ, ਉਸਦੀ ਆਸ ਟੁੱਟ ਰਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਠਾ ਅਟੱਲ ਸੀ।