ਕਪਿਲ ਮੁਨਿ ਦੀ ਅਪਾਰ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਸਾਗਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਸੜ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ, ਸੂਪਰਣ ਨੇ ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, ‘‘ਹੇ ਬੁਧੀਮਾਨ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਆਮ ਜਲ ਦਾ ਤਰਪਣ ਨਾ ਕਰੀਂ।’’ ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, ‘‘ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਵੱਡੀ ਧੀ ਗੰਗਾ—ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ—ਉਸ ਦੀ ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਜਲਾਞਲੀ ਦੇ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਰਾਖ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇਗੀ, ਤਾਂ ਸਾਗਰ ਦੇ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਵੇਗੀ।’’ ਸੂਪਰਣ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, ‘‘ਹੁਣ ਤੂੰ ਜਾ, ਘੋੜਾ ਲੈ ਆ, ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਯਜਨਾ ਪੂਰੀ ਕਰ।’’ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਘੋੜਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਰਘੁ ਵੰਸ਼ੀ ਰਾਜਾ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵਾਪਰਿਆ, ਸਾਰਾ ਕੁਝ, ਸੂਪਰਣ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਸਮੇਤ, ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਤੋਂ ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਯਜਨਾ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਇੱਛਿਤ ਯਜਨਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਗੰਗਾ ਦੇ ਉਤਰਣ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕਿਆ। ਹੱਲ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਾਰਨ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ ਨੇ ਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਵਰਗ ਨੁੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਸੁਣੋ, ਹੁਣ ਚੌਂਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਜਦੋਂ ਸਾਗਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਸਮਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਬਹੁਤ ਉੱਤਮ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੱਤਰ ਦਿਲੀਪਾ ਹੋਇਆ। ਅੰਸ਼ੁਮਾਨ ਨੇ ਰਾਜ ਦਿਲੀਪਾ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਰਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ, ਤੀਹ-ਹਜ਼ਾਰ ਦੋ ਸੌ ਸਾਲ ਤਕ ਤਪ ਕਰਕੇ, ਆਖਰਕਾਰ ਸਵਰਗ ਨੁੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਦਿਲੀਪਾ, ਜੋ ਬੜੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਜਦ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣੀ, ਤਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੋਈ ਹੱਲ ਨਿਕਲ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ, ‘‘ਕਿਵੇਂ ਗੰਗਾ ਦਾ ਉਤਰਾਓ ਹੋਵੇ? ਕਿਵੇਂ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਜਲ ਤਰਪਣ ਹੋਵੇ? ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਕਿਵੇਂ ਕਰਾਂ?’’ ਇਹੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਹ ਸਵੈ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਤੇ ਧਰਮ ਨੂ ਪਾਲਣ ਵਾਲਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਭਗੀਰਥ ਨਾਮਕ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਤਮ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਦਿਲੀਪਾ ਨੇ ਅਨੇਕ ਯਜਨਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਹੱਲ ਨਾ ਲੱਭਿਆ। ਆਖਰਕਾਰ, ਰੋਗੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਵੀ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਲੋਕ ਸਿਧਾਰ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਭਗੀਰਥ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਬਣਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇੰਦਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਭਗੀਰਥ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਤੇ ਤਪਸਵੀ ਸੀ, ਬਿਨਾਂ ਸੰਤਾਨ ਦੇ, ਪਰ ਸੰਤਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਰਾਜਕਾਰਜ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਕੇ, ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਗੋਕਰਨ ਵਿਖੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ਤਪ ਕਰਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੱਕ, ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਪਸਿਆ ਕਰਦਾ, ਮਹੀਨੇ-ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਰੋਟੀ ਖਾਂਦਾ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ, ਭਿਆਨਕ ਤਪ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ! ਜਦੋਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਜੇ ਦੀ ਤਪਸਿਆ ਪੂਰੀ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ, ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, ‘‘ਹੇ ਭਗੀਰਥ! ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ। ਆਪਣੀ ਤਪਸਿਆ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ ਕੋਈ ਵਰ ਮੰਗ।’’ ਭਗੀਰਥ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, ‘‘ਜੇ ਪ੍ਰਭੂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਨ, ਜੇ ਮੇਰੀ ਤਪਸਿਆ ਸਫਲ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਜਲ ਮਿਲੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਖ ਗੰਗਾ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਸਮੇਤ ਉੱਚਤਮ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ। ਹੇ ਦੇਵ! ਮੈਂ ਇਹ ਵਰ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਲਈ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਡਾ ਵੰਸ਼ ਨਾਸ਼ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਇਹੀ ਮਹਾਨ ਵਰ ਮੈਨੂੰ ਦੇਵੋ।’’ ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸੁਖਦਾਈ ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਆਖੇ, ‘‘ਹੇ ਭਗੀਰਥ! ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਬਹੁਤ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ। ਤੂੰ ਇੱਖਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵਧਾਵਾ ਬਣ। ਪਰ ਇਹ ਗੰਗਾ—ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਵੱਡੀ ਧੀ—ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਹਾਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਰਾਜਾ! ਧਰਤੀ ਗੰਗਾ ਦੇ ਉਤਰਣ ਦਾ ਝਟਕਾ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਮੈਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ (ਸ਼ਿਵ) ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ।’’ ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਹੁਣ ਚੁਣਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸੁਣੋ। ਜਦੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਚਲੇ ਗਏ, ਭਗੀਰਥ ਨੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅੰਗੂਠਾ ਰੱਖ ਕੇ ਇਕ ਸਾਲ ਤਕ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ। ਜਦ ਸਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਉਮਾਪਤੀ, ਪਸ਼ੁਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ ਜੀ) ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, ‘‘ਹੇ ਭਗੀਰਥ! ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ। ਜੋ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਕਰਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਪਰਬਤ-ਪੁਤਰੀ (ਗੰਗਾ) ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਤੇ ਧਾਰ ਲਵਾਂਗਾ।’’ ਫਿਰ ਹਿਮਾਵਤ ਦੀ ਵੱਡੀ ਧੀ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਆਦਰਯੋਗ ਹੈ, ਬੜੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਕਾਰ ਤੇ ਭਾਰੀ ਗਤੀ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉਤਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਈ।