ਸੀਤਾ ਜੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬੜੀ ਦੁਖਦਾਈ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਐਸੀਂ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਦੀ ਰਾਤ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਚੰਨ ਨੂੰ ਹਨੇਰੇ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇ; ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਕਮਲਾਂ ਵਾਲਾ ਤਲਾਬ ਹੋਵੇ, ਜਿਸਨੂੰ ਤਬਾਹੀ ਨੇ ਛੁਹ ਲਿਆ ਹੋਵੇ; ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਫੌਜ ਹੋਵੇ, ਜਿਸਦੇ ਸਾਰੇ ਵੀਰ ਮਾਰੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣ। ਉਹਦੀ ਚਮਕ ਵੀ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਦਬ ਗਈ ਸੀ, ਨਦੀ ਸੁੱਕ ਗਈ ਸੀ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਯਜਨਾ ਦਾ ਵੇਦਿਕਾ ਅਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਬੁਝ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਕਮਲਾਂ ਵਾਲੇ ਤਲਾਬ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਪੱਤੇ ਤੇ ਫੁੱਲ ਟੁੱਟ ਗਏ ਹੋਣ, ਪੰਛੀ ਡਰ ਕੇ ਉੱਡ ਗਏ ਹੋਣ, ਤੇ ਹਾਥੀ ਦੀ ਸੁੰਡ ਨੇ ਉਥੇ ਹਲਚਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਸੁੱਕੀ ਨਦੀ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਵਿਛੋੜੀ ਚ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ, ਛੱਡੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਅੰਮਾਵੱਸ ਦੀ ਰਾਤ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੋ ਸੀਤਾ ਕਦੇ ਨਾਜੁਕ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਅਕਾਰ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਜੋ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਘਰ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਦੀ ਆਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਤਾਜਾ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਕਮਲ ਦੀ ਡੰਡਲ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ, ਜੋ ਤਪਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਉਸਨੂੰ ਫੜ ਕੇ, ਇਕ ਥੰਮ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਤੇ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਐਸੀਂ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਕੈਦ ਕਰ ਲਈ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਉਪਵਾਸ, ਦੁੱਖ, ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ; ਉਸਦਾ ਸ਼ਰੀਰ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਤਰਸ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਖਾਂਦੀ ਸੀ, ਤੇ ਵੱਡੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿਚ ਲੀਨ ਸੀ। ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਈ, ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਇਕ ਦੇਵੀ ਵਾਂਗ ਬੇਨਤੀ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸਦਾ ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਘੁਕੁਲ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਰਾਮ ਜੀ ਵਿਚ ਹੀ ਲਗਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਦਸ-ਮੁਖੀ ਰਾਵਣ ਦੀ ਹਾਰ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਰਾਵਣ, ਜੋ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਲਲਚਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੀਤਾ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ, ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸੀ, ਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਲੰਮੀਆਂ, ਲਾਲ, ਵਿਅਪਕ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਤੱਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਰਾਵਣ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਵੀਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਾਵਣ, ਮਿੱਠੀਆਂ ਤੇ ਲਲਚਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪ ਹੀ ਸੀਤਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਾਖਸਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਉਦਾਸ, ਸੁਖ-ਰਹਿਤ ਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿਚ ਲੀਨ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਕਮਰ ਵਾਲੀ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਛਾਤੀ ਤੇ ਪੇਟ ਨੂੰ ਢੱਕ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਡਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲੁਕਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇਂ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਾਸਤੇ ਤਰਸਦਾ ਹਾਂ, ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ! ਤੂੰ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈਂ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈਂ, ਮੈਨੂੰ ਵੱਡੀ ਇਜ਼ਤ ਦੇ। ਇੱਥੇ ਨਾਂ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਨਾਂ ਰੂਪ ਬਦਲਣ ਵਾਲੇ ਰਾਖਸ ਤੇਰਾ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਡਰਨਾ ਛੱਡ ਦੇ, ਹੇ ਸੀਤਾ! ਰਾਖਸਾਂ ਦਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹੀ ਸੁਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਹੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੇ ਲੋੜ ਪਈ ਤਾਂ ਜਬਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ’ਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਪਰ, ਮੈਥਿਲੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਲਾਵਾਂਗਾ; ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਜੋ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਰਹੇ। ਮੈਂਨੂੰ ਇੱਥੇ ਡਰਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਮੇਰੀ ਸੱਚੀ ਭਰੋਸਾ ਕਰ, ਪਿਆਰੀ। ਆਪਣਾ ਪਿਆਰ ਮੈਨੂੰ ਦੇ, ਐਸਾ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਨਾ ਰਹਿ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਵਾਲੀ ਚੋਟੀ, ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਸੋਣਾ, ਚਿੰਤਨ, ਗੰਦੇ ਕੱਪੜੇ, ਤੇ ਅਣ-ਸਮੇਂ ਉਪਵਾਸ—ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ੋਭਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਇੱਥੇ ਸੁੰਦਰ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਚੰਦਨ, ਅਗਰ, ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਗਹਿਣੇ ਹਨ। ਮਹਿੰਗੇ ਪਾਨੀ, ਵਿਛੌਨੇ, ਸੀਟਾਂ, ਗੀਤ, ਨਾਚ ਤੇ ਵਾਜੇ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹਨ, ਹੇ ਮੈਥਿਲੀ! ਤੂੰ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਾਲੀ ਹੈਂ—ਆਪਣੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾ; ਜਦ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲ ਗਈ, ਤਾਂ ਕਿਵੇਂ ਸੋਚ ਸਕਦੀ ਹੈਂ ਕਿ ਤੂੰ ਅਯੋਗ ਹੈਂ? ਤੇਰਾ ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਜਵਾਨੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਜੋ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਨਦੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਰਚਣਹਾਰ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਤੈਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਹੀ ਛੱਡ ਬੈਠਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਕੌਣ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ, ਹੇ ਵੈਦੇਹੀ, ਜੋ ਸੋਹਣੇ ਰੂਪ ਤੇ ਜਵਾਨੀ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਹੈ—even ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਤੇਰੇ ਸ਼ਰੀਰ ਦੇ ਜਿਸ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਮੈਂ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੇ ਮੁੱਖ ਵਾਲੀ, ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਉਥੇ ਹੀ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਚੌੜੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ! ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਬਣ ਜਾ, ਹੇ ਮੈਥਿਲੀ, ਇਹ ਭ੍ਰਮ ਛੱਡ ਦੇ; ਮੇਰੀਆਂ ਕਈ ਉੱਤਮ ਪਤਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤੂੰ ਮੁੱਖ ਰਾਣੀ ਬਣ। ਮੈਂ ਜਗਤ ਤੋਂ ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਰਤਨ ਤੇ ਰਾਜ, ਹੇ ਡਰਪੋਕੀ, ਤੇਰੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਾਂਗਾ। ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ, ਜੋ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿਆਂਗਾ, ਤੇਰੇ ਲਈ। ਮੈਂ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਮੇਰੀ ਮਹਾਨ ਤੇ ਅਦੁੱਤੀ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ। ਮੈਨੂੰ ਚਾਹ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਅੱਜ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗਹਿਣੇ ਬਣਾਏ ਜਾਣ; ਤੇਰੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਮੈਂ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੇਰਾ ਰੂਪ ਗਹਿਣਿਆਂ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਯੋਗ ਹੈ; ਜਦ ਤੂੰ ਗਹਿਣਿਆਂ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜ ਜਾਂਦੀ ਹੈਂ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਮੁੱਖ ਵਾਲੀ, ਤੇਰੀ ਸੋਭਾ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਮਨਮੁੱਤਾਬਕ ਸੁਖ ਭੋਗ, ਪੀ, ਹੇ ਡਰਪੋਕੀ, ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਅ; ਧਰਤੀ ਜਾਂ ਧਨ, ਜੋ ਚਾਹੇ ਦੇ। ਮੈਨੂੰ ਖੁਲ ਕੇ ਅਪਣਾਵ, ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਆਦੇਸ਼ ਦੇ; ਮੇਰੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਸੁਖ ਭੋਗੇਂ, ਤੇਰੇ ਸਾਕ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਹੋਣ। ਮੇਰੀ ਸ਼ਾਨ, ਮੇਰਾ ਧਨ ਵੇਖ, ਹੇ ਸੁਭਾਗਣ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ; ਰਾਮ ਨਾਲ ਕੀ ਕਰੇਂਗੀ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ, ਜੋ ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਦਾ ਹੈ? ਰਾਮ, ਜਿਸਦੀ ਜਿੱਤ ਖੋਹ ਗਈ, ਜਿਸਦਾ ਸੁਭਾਗ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਹੈ, ਵਰਤ ਰੱਖਦਾ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਸੌਂਦਾ ਹੈ—ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਸ਼ੱਕ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜੀਉਂਦਾ ਵੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਵੈਦੇਹੀ, ਰਾਮ ਤੇਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕਦਾ, ਨਾ ਮਿਲ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦਨੀ ਨੂੰ ਕਾਂਵਾਂ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨੇ ਢੱਕ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਰਘੁਕੁਲ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਰਾਮ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਹਿਰਣਿਆਕਸ਼ਿਪੁ ਇੰਦ੍ਰਾ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਉਸਦੀ ਯਸ਼ ਨਹੀਂ ਛੀਨ ਸਕਿਆ। ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਮੁੱਖ, ਮਿੱਠੀ ਹੰਸੀ ਤੇ ਸੋਹਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਮਨ ਮੋਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈਂ, ਹੇ ਡਰਪੋਕੀ, ਜਿਵੇਂ ਗਰੁੜ ਸੱਪ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਹੇ ਸੁਕੰਧੀ ਤੇ ਗੰਦੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ। ਹੇ ਜਾਨਕੀ, ਮੇਰੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੁਣਵਾਨ ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਰਾਜ ਕਰ।