ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਸੋਹਣੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ ਰਾਵਣ ਹਿਰਣਾਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਆਨੰਦ-ਉਦਿਆਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਵਿਸ਼੍ਰਵਾਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਰਾਵਣ, ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ ਚੂਰ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕੰਨ ਸ਼ੰਖ ਵਰਗੇ ਵੇਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਮੋਹਕ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦਰਮਾ ਤਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਘਿਰਿਆ ਹੋਵੇ। ਮਹਾਨ ਵਾਨਰ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਤੇਜ ਅਤੇ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਇਹ ਰਾਵਣ ਹੈ, ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ।" ਉਸ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ, "ਇਹੀ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਨਗਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਹਨੁਮਾਨ, ਪਵਨਪੁੱਤਰ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਥੱਲੇ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ, ਰਾਵਣ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਸੰਭਲ ਕੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਵੇਲੇ, ਰਾਵਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਕਾਲੀ ਜੂੜੀ, ਸੁੰਦਰ ਕਮਰ ਅਤੇ ਸੁਭਗ ਸਰੀਰ ਵਾਲੀ, ਕੰਨਾਂ ਦੇ ਕੋਨਿਆਂ ਤੱਕ ਕਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖੇ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਦਾ ਉੱਨੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਮਿਥਿਲਾ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਜੋ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਯੁਵਾਨ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਬੈਠੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਰਾਵਣ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਵੈਦੇਹੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਉੱਚਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸੀ, ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਈ, ਜਿਵੇਂ ਪਵਨ ਵਿੱਚ ਕੇਲਾ ਦਾ ਰੁੱਖ ਕੰਬਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੇਟ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਰਾਨਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਨੂੰ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਲਿਆ, ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਚਮਕਦਾਰ ਵੈਦੇਹੀ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਦਸ-ਮੂੰਹ ਵਾਲੇ ਰਾਵਣ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਰਾਕਸ਼ਸਣੀਆਂ ਦੇ ਗਿਰੋਹਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ, ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦੀ ਹੋਈ ਕਿਸ਼ਤੀ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੇਪਰਦਾ, ਪੱਕੇ ਵ੍ਰਤ ਵਾਲੀ ਬੈਠੀ ਸੀ, ਤੇ ਐਸਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦੀ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਟਾਹਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਗੰਦਗੀ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਉਹ ਗਹਿਣਿਆਂ ਯੋਗ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ ਪਰ ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਦੀ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ ਹੋਇਆ ਕਮਲ ਦਾ ਡੰਡਲ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਰਥ ਤੇ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਵੱਲ ਖਿਚੀ ਜਾਂਦੀ ਜਾਪਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਸੁੱਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਇਕੱਲੀ, ਧਿਆਨ ਤੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ, ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਅੰਤ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕਦੀ, ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਮ ਨੂੰ ਹੀ ਅਰਪਿਤ ਸੀ। ਕਦੇ ਕਦੇ ਉਹ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ, ਫਿਰ ਥੱਕ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਪਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਜਾਂ ਧੂਮਕੇਤੂ ਦੁਆਰਾ ਪੀੜਤ ਰੋਹਣੀ। ਉਹ ਚੰਗੀ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮੀ ਸੀ, ਸਿੱਧੇ ਆਚਰਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਐਸਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੀਚ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜੰਮੀ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਮਾਨ-ਮਰਿਆਦਾ ਘਟਣੀ, ਸ਼ਰਧਾ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਹੋਣੀ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਹਾਨੀ, ਆਸ ਟੁੱਟਣੀ ਵਰਗੀ ਜਾਪਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਐਸਾ ਲੱਗਦੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਹੁਕਮ ਅਧੂਰਾ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਲੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਪੂਜਾ ਰੁਕ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੀ ਰਾਤ ਜਿਵੇਂ ਜਾਪਦੀ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਚੰਦ੍ਰਮੰਡਲ ਹਨੇਰੇ ਨੇ ਲੈ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਕਮਲ ਦਾ ਪੋਖਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਫੌਜ ਦੇ ਸੂਰਮੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹੋਣ। ਉਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉੱਤੇ ਹਨੇਰਾ ਛਾ ਗਿਆ ਜਾਪਦੀ ਸੀ, ਦਰਿਆ ਸੁੱਕ ਗਿਆ, ਯਜਨ-ਵੇਦਿਕਾ ਮਲਿਨ ਹੋ ਗਈ, ਜਾਂ ਅੱਗ ਬੁਝ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਐਸਾ ਲੱਗਦੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ-ਪੋਖਰ ਜਿਸਦੇ ਪੱਤੇ ਤੇ ਫੁੱਲ ਚੀਰੇ ਹੋਣ, ਪੰਛੀ ਡਰ ਕੇ ਉੱਡ ਗਏ ਹੋਣ, ਤੇ ਹਾਥੀ ਦੀ ਸੁੰਡ ਨੇ ਖਲਲ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਸੁੱਕੀ ਹੋਈ ਨਦੀ ਵਰਗੀ, ਪਤੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ, ਛੱਡੀ ਹੋਈ, ਜਾਂ ਅੰਮਾਵੱਸ ਦੀ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਚੰਨ ਰਹਿਤ ਜਾਪਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਨਾਜੁਕ, ਸੁੰਦਰ, ਗਹਿਣਿਆਂ ਵਾਲੇ ਘਰ ਦੀ ਆਦੀ, ਹੁਣ ਤਾਜ਼ਾ ਟੁੱਟੇ ਕਮਲ-ਡੰਡਲ ਵਾਂਗ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਫੜੀ ਹੋਈ, ਸਥੰਭ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀ, ਸਹੇਲੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸਾਹਾਂ ਭਰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ-ਰਾਜੇ ਦੀ ਕੈਦ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਪਤਨੀ। ਉਹ ਉਪਵਾਸ, ਦੁੱਖ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਦੁਬਲੀ, ਦੁਖੀ, ਘੱਟ ਖਾਂਦੀ, ਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ। ਉਹ ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਦੇਵੀ ਵਾਂਗ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਰਘੁਕੁਲ-ਸਿਰੋਮਣੀ ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਈ ਹੋਈ, ਦਸ-ਮੂੰਹ ਵਾਲੇ ਦੀ ਹਾਰ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੀ। ਰਾਵਣ ਨੇ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਦਾ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗੀ ਰਹਿੰਦੀ, ਲਲਚਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਵੇਖ ਰਹੀ ਸੀ, ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਨਿਰਦੋਸ਼, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ, ਵਿਸ਼ਾਲ, ਚਮਕਦਾਰ ਸਨ, ਤੇ ਰਾਵਣ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਉਪਾਇ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਦਾ ਵੀਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਫਿਰ ਰਾਵਣ, ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਮੋਹਕ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਘਿਰਿਆ, ਉਦਾਸ, ਆਨੰਦ ਰਹਿਤ, ਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਲ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਸੁੰਦਰ ਕਮਰ ਵਾਲੀ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪਣੀ ਛਾਤੀ ਤੇ ਪੇਟ ਓਹਲੇ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਡਰ ਕਰਕੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲੁਕਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇਂ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ; ਮੈਨੂੰ ਉੱਚਾ ਮੰਨ, ਪਿਆਰੀਏ, ਤੂੰ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈਂ ਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈਂ। ਇੱਥੇ, ਨਾ ਮਨੁੱਖ, ਨਾ ਰੂਪ ਬਦਲਣ ਵਾਲੇ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਤੈਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਮੇਰੇ ਡਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦੇ, ਸੀਤਾ। ਡਰਪੋਕੀਏ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਸਦਾ ਇਹੀ ਰੀਤ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ—ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵਧੂਆਂ ਨੂੰ ਜਬਰ ਨਾਲ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ। ਫਿਰ ਵੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ, ਮੈਥਿਲੀ, ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਲਾਵਾਂਗਾ; ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਜੋ ਚਾਹ ਹੈ, ਉਹ ਜੋ ਕਰੇ, ਕਰਨ ਦੇ। ਪਿਆਰੀ, ਇੱਥੇ ਤੈਨੂੰ ਡਰਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ; ਮੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰ, ਆਪਣਾ ਪਿਆਰ ਸੱਚਾ ਦੇ—ਇੰਨਾ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰਹਿ। ਇੱਕ ਜੂੜੀ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਣਾ, ਧਿਆਨ, ਗੰਦੇ ਕੱਪੜੇ, ਤੇ ਗਲਤ ਸਮੇਂ ਉਪਵਾਸ—ਇਹ ਤੇਰੇ ਲਈ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਇੱਥੇ ਸੋਹਣੇ ਫੁੱਲ-ਹਾਰ, ਚੰਦਨ, ਅਗਰ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਗਹਿਣੇ ਹਨ। ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਮਦਿਰਾ, ਬਿਸਤਰੇ, ਆਸਨ, ਗੀਤ, ਨਾਚ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਹਨ—ਇਹ ਸਾਰਾ ਆਨੰਦ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਭੋਗ। ਤੂੰ ਔਰਤਾਂ ਵਿਚ ਮੋਤੀ ਹੈਂ—ਐਸਾ ਨਾ ਕਰ; ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾ। ਮੈਨੂੰ ਪਾ ਕੇ, ਤੂੰ ਇੰਨੀ ਸੁੰਦਰ ਹੋ ਕੇ, ਕਿਵੇਂ ਅਯੋਗ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈਂ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਵਣ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮੋਹਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਹ ਸਦਾ ਰਾਮ-ਭਗਤ ਰਹੀ, ਦੁਖ ਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਲੀਨ।