ਹਨੁਮਾਨ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਰਾਵਣ ਦੇ ਮਹੱਲ ਵਿਚ ਪੁੱਜ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਸੁੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ ਰਾਵਣ ਹਰਿਆਲੀ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਚਹਚਹਾਹਟ ਵਾਲੇ ਵਿਹਾਰ-ਉਦਿਆਨ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਵਣ, ਜੋ ਵਿਸ਼੍ਰਵਾਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਸਰਦਾਰ ਹੈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ ਚੂਰ, ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ ਵਰਗੇ ਕੰਨ ਵਾਲਾ, ਉਥੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਚੰਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ – ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹਨੁਮਾਨ, ਮਹਾਨ ਵਾਨਰ, ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਹਨੁਮਾਨ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, “ਇਹ ਰਾਵਣ ਹੈ, ਮਹਾਬਲੀ। ਇਹੀ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮਹੱਲ ਵਿਚ ਸੋਂਦਾ ਹੈ।” ਇਹ ਸਮਝ ਕੇ, ਪਵਨਪੁਤ੍ਰ ਹਨੁਮਾਨ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਥੱਲੇ ਉਤਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਰਾਵਣ ਦੀ ਤੇਜਸਵੀਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਉਹ ਪੱਤਿਆਂ ਵਿਚ ਲੁਕਿਆ, ਸਾਵਧਾਨ ਤੇ ਛੁਪਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਵਣ, ਜਿਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਕਾਲੀ ਜਟਾਵਾਂ, ਸੁੰਦਰ ਕਮਰ ਅਤੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਛਾਤੀਆਂ ਵਾਲੀ, ਕੋਨੇ-ਕੋਨੇ ਤੋਂ ਕਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਉੱਤੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਸੁੰਦਰਕਾਂਡ ਦੇ ਉਨਿੱਝਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਓਸ ਵੇਲੇ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨੀ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਸੁੰਦਰ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਉਥੇ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਰਾਵਣ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਉਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੈਦੇਹੀ, ਜੋ ਉੱਚੀ ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਆਚਰਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਡਰ ਦੇ ਮਾਰੇ ਕੇਲੇ ਦੇ ਪੌਦੇ ਵਾਂਗ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਨਾਭੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਨੂੰ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਦਸ ਸੀਸਾਂ ਵਾਲਾ ਰਾਵਣ, ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਰਾਕਸ਼ਸਣੀਆਂ ਦੀ ਰਖਿਆ ਹੇਠ, ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਪੀੜਤ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਰਹੀ ਜਹਾਜ਼ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਬੈਠੀ, ਆਪਣੇ ਵਰਤਾਂ ਵਿਚ ਅਡੋਲ, ਉਹ ਟੁੱਟੀ ਟਾਹਣੀ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਈ ਹੋਵੇ। ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ ਗੰਦਗੀ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਉਹ ਗਹਣਿਆਂ ਦੀ ਯੋਗ ਸੀ – ਉਹ ਚਮਕਦੀ ਵੀ ਸੀ ਤੇ ਮਲਿਨ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਚਿਕੜ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ ਹੋਇਆ ਕਮਲ-ਡੰਡ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਚਿੱਤ ਦੇ ਰਥ ਤੇ, ਆਪਣੇ ਨਿਰਣਯ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ, ਰਾਜਸੀ ਸਿੰਘ ਰਾਮ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸੁੱਕੀ, ਇਕੱਲੀ, ਰੋ ਰਹੀ, ਚਿੰਤਨ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਲੀਨ, ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ ਸੀ; ਉਹ ਕੇਵਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਹੀ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ। ਕਦੇ ਬੇਚੈਨ, ਕਦੇ ਢਹਿ ਜਾਂਦੀ, ਉਹ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਜਾਂ ਧੂਮਕੇਤੂ ਧੁੰਧ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰੋਹਣੀ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਸੀ। ਸੁਚੱਜੀ ਕੁਲ ਵਿਚ ਜਨਮੀ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਹੁਣ ਅਜਿਹੀ ਲੱਗਦੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੀਚ ਘਰ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਯਸ਼ ਘਟ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਭਗਤੀ ਦਾ ਉਪਹਾਸ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਗਿਆਨ ਲੁੱਟ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਆਸ ਟੁੱਟ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਹੁਕਮ ਅਧੂਰਾ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਦਿਸ਼ਾ ਮਿਟ ਗਈ, ਪੂਜਾ ਅਧੂਰੀ ਰਹਿ ਗਈ। ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨੂੰ ਹਨੇਰੇ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਕਮਲ-ਸਰੋਵਰ ਉਜੜ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਫੌਜ ਦੇ ਸੂਰਮੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹੋਣ। ਚਮਕ ਮਿਟ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਦਰਿਆ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਯਗਯ-ਵੇਦੀ ਅਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਅੱਗ ਬੁਝ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਕਮਲ-ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਪੱਤੇ-ਫੁੱਲ ਚੀਰ ਗਏ ਹੋਣ, ਪੰਛੀ ਡਰ ਕੇ ਉੱਡ ਗਏ ਹੋਣ, ਹਾਥੀ ਦੀ ਸੁੰਡ ਨੇ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਦਰਿਆ ਸੁੱਕ ਗਿਆ, ਪਤੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਦੁਖੀ, ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਅੰਮਾਵੱਸ ਦੀ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਜਿਸ ਵਿਚ ਚੰਦ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਨਾਜੁਕ, ਸੁੰਦਰ, ਜੋ ਮੋਤੀ-ਮਾਣਕਾਂ ਵਾਲੇ ਘਰ ਦੀ ਆਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਤਾਜ਼ਾ ਟੁੱਟੇ ਕਮਲ-ਡੰਡ ਵਾਂਗ, ਤਪਦੇ ਧੁੱਪ ਹੇਠ ਸੁੱਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਫੜੀ ਹੋਈ, ਥੰਮ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀ, ਸਹੇਲੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੂੰਘੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰਦੀ, ਉਹ ਫੜੇ ਹੋਏ ਹਾਥੀ-ਸਰਦਾਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਉਪਵਾਸ, ਦੁੱਖ, ਚਿੰਤਨ ਅਤੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਪਤਲੀ, ਹਾਲਾਤ ਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਅਮੀਰ, ਪਰ ਭੁੱਖੀ ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼। ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਉਹ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਦੇਵੀ ਵਾਂਗ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ, ਦਿਲ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਮੁਖੀ ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਲਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਦਸਸੀਸਾ ਰਾਵਣ ਦੀ ਹਾਰ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੀ। ਰਾਵਣ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਥਲੀ ਨੂੰ ਮੋਹਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਿਯੋਜਿਤ ਰਹਿੰਦੀ, ਰੋ ਰਹੀ, ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ, ਲੰਮੀਆਂ, ਲਾਲ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਕਰ ਸਕੇ। ਹੁਣ ਸੁੰਦਰਕਾਂਡ ਦੇ ਵੀਹਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਾਵਣ, ਮਿੱਠੀਆਂ ਤੇ ਮੋਹਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਆਪਣੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਉਦਾਸ, ਅਨੰਦ-ਹੀਨ, ਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਕਮਰ ਵਾਲੀ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪਣਾ ਪੇਟ ਤੇ ਛਾਤੀ ਢੱਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਡਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲੁਕਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇਂ। ਹੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਮੈਨੂੰ ਉੱਚਾ ਸਮਝ, ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ, ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈਂ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈਂ। ਇੱਥੇ, ਨਾ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਨਾ ਰੂਪ ਬਦਲਣ ਵਾਲੇ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਤੈਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਡਰ ਛੱਡ ਦੇ, ਹੇ ਸੀਤਾ। ਹੇ ਡਰੀ ਹੋਈ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਇਹ ਹੀ ਰੀਤ ਹੈ—ਇਹ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ—ਕਿ ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਜਬਰ ਨਾਲ ਵੀ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਫਿਰ ਵੀ, ਹੇ ਮੈਥਲੀ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਤੈਨੂੰ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਲਾਵਾਂਗਾ; ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਇੱਛਾ ਜੋ ਮਰਜ਼ੀ ਕਰੇ। ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ, ਇੱਥੇ ਤੈਨੂੰ ਡਰਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ; ਮੈਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਕਰ, ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ। ਆਪਣਾ ਪਿਆਰ ਸੱਚੀ ਤੌਰ ਤੇ ਦਿੰਨ, ਇੰਨਾ ਦੁਖ ਵਿਚ ਨਾ ਰਹਿ। ਇਕ ਜੁੜੀ ਚੋਟੀ, ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਸੋਣਾ, ਚਿੰਤਨ, ਗੰਦੇ ਕੱਪੜੇ, ਅਤੇ ਗਲਤ ਸਮੇਂ ਉਪਵਾਸ—ਇਹ ਤੇਰੇ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਇੱਥੇ ਸੁੰਦਰ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਚੰਦਨ, ਅਗਰ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੱਪੜੇ, ਅਤੇ ਦਿਵਯ ਗਹਣੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਮਹਿੰਗੇ ਪਾਨੀ, ਖੱਟ-ਮਿੱਠੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ, ਬਿਸਤਰੇ, ਸੀਟਾਂ, ਗੀਤ, ਨਾਚ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਹਨ—ਇਹ ਸਭ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਭੋਗ ਸਕਦੀ ਹੈਂ, ਹੇ ਮੈਥਲੀ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪੱਤਿਆਂ ਵਿਚ ਲੁਕ ਕੇ ਵੇਖਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਵਣ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮੋਹਣ, ਡਰਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਤੋੜਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।