ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ, ਜੋ ਪਵਨ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਲੰਕਾ ਦੇ ਰਾਜ ਮਹਲ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਤਿਆਂ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਥੱਲੇ ਛੁਪ ਕੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉੱਥੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਰਾਵਣ ਦੀਆਂ ਮਹਾਰਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਗਲਿਆਂ ਅਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਦੇ ਗਹਣੇ ਠੀਕ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਰੌਣਕ ਮੰਦ ਪਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਵਾਲ ਖੁਲ੍ਹੇ ਹੋਏ ਤੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਪਸੀਨਾ ਸੀ। ਮਦ ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਮੁਖੜੇ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹਿਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਜਰੇ ਮੁੜ ਗਏ ਸਨ, ਤੇ ਫੁੱਲ ਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਟਕੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ, ਰਾਵਣ—ਜੋ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਬਲ ਅਤੇ ਅਤੁਲ ਕਰਤੂਤਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ—ਇਹਨਾਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਡੋਲਦਾ, ਆਸਕਤੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਸੀਤਾ ਦੀ ਹੀ ਛਵੀ ਸੀ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਕੰਧੇ ਦੀਆਂ ਘੁੰਘਰੂਆਂ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਪਾਇਲਾਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਸੁਣੀ। ਰਾਵਣ, ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਲੰਬੀਆਂ ਬੱਤੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਸੁਗੰਧਤ ਤੇਲ ਲਗੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਰਾਵਣ ਦੇ ਨੇਤਰ ਵੱਡੇ, ਤਾਮਬੇ ਵਰਗੇ ਤੇ ਵਾਸਨਾ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਮਦ ਨਾਲ ਪਰੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਉਹ ਕਾਮਦੇਵ ਵਰਗਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਨੇ ਸੁੰਦਰ, ਚਿੱਟਾ, ਮੱਖਣ ਵਰਗਾ ਉਪਰਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਬਾਂਹ ਦੇ ਕੜੇ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਨੁਮਾਨ, ਪੱਤਿਆਂ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਥੱਲੇ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਜ਼ਦੀਕ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਰਾਵਣ ਦੀਆਂ ਸੋਹਣੀਆਂ, ਨੌਜਵਾਨ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੇਖਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਵਿਚ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਵਣ, ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੇ ਵਿਹਾਰ-ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਰਾਵਣ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਰਵਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਮਦ ਵਿੱਚ ਮਸਤ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਸ਼ੰਖ ਵਰਗੇ ਕੰਨ ਵਾਲਾ, ਉੱਥੇ ਚੱਲਦਾ ਦਿੱਸਿਆ। ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਤਾਰਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਵੇ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ ਅਤੇ ਰੌਣਕ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰਤਾ ਦੇਖੀ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਇਹ ਰਾਵਣ ਹੈ, ਵੱਡੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।" ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਥੱਲੇ ਛਾਲ ਮਾਰੀ, ਪਰ ਰਾਵਣ ਦੀ ਜੋਤਿ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ, ਉਹ ਹਾਲੇ ਵੀ ਪੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਤੇ ਚੌਕਸ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਵਣ, ਜਿਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਦੀ ਝਲਕ ਸੀ—ਕਾਲੇ ਵਾਲ, ਸੁੰਦਰ ਨਿਤੰਬ, ਨਜ਼ਦੀਕ ਛਾਤੀ, ਤੇ ਕੋਨੇ ਤੋਂ ਕਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ—ਉਸ ਵੱਲ ਵੱਧਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਹੁਣ, ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਦੇ ਉੱਤਮ ਉਨੀਵੇਂ ਸਫ਼ਰ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਜੋ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਸੀ, ਨਿਰਦੋਸ਼, ਸੋਹਣੀ, ਨੌਜਵਾਨ, ਅਤੇ ਚੋਟੀ ਦੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਰਾਖਸਸਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਵੈਦੇਹੀ—ਉੱਚੀ ਜਾਤ ਦੀ, ਸੋਹਣੀ ਸ਼ਕਲ ਵਾਲੀ—ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਡੋਲਦੇ ਕੇਲ ਦੇ ਪੌਦੇ ਵਾਂਗ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪੇਟ ਆਪਣੀਆਂ ਰਾਨਾਂ ਨਾਲ ਤੇ ਛਾਤੀ ਆਪਣੇ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਲਈ, ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਦੱਸ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਵਣ ਨੇ ਉਸ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਰਾਖਸਣੀਆਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਹੇਠ, ਦੁੱਖੀ ਤੇ ਦੁਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦੀ ਨਾਵ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬਿਨਾ ਕਵਰ ਦੇ ਬੈਠੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਵਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਗ, ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਡਾਲ ਵਾਂਗ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ। ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਗਹਣਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਮੈਲ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਫਿਰ ਵੀ ਸੋਹਣੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਲ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ ਹੋਇਆ ਕਮਲ ਦਾ ਡੰਡਲ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਰਥੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ, ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਸੁੱਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਇਕੱਲੀ, ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਧਿਆਨ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਾ ਵੇਖਦੀ, ਸਿਰਫ਼ ਰਾਮ ਨੂੰ ਹੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਸਾਈ ਹੋਈ। ਕਦੇ ਬੇਚੈਨ, ਕਦੇ ਥੱਕ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਜਾਂ ਧੂਮਕੇਤੂ ਦੁਆਰਾ ਪੀੜਤ ਰੋਹਣੀ। ਉਹ ਜੋ ਚੰਗੀ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੀ, ਉੱਚੇ ਆਚਰਨ ਵਾਲੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਮਾਨੋ ਕਿਸੇ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤ ਵਿੱਚ ਪਈ ਹੋਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਮਾਣ ਘਟ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਭਰੋਸਾ ਉਪਹਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਗਿਆਨ ਘਟ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਆਸ ਟੁੱਟ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਆਗਿਆ ਅਮਲ ਨਾ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਲਾ ਰਸਤਾ ਮਿਟ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਪੂਜਾ ਰੁਕ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੀ ਚੰਨਦਨੀ ਰਾਤ ਉੱਤੇ ਹਨੇਰਾ ਛਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦਾ ਟਾਲਾ ਉਜੜ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਫੌਜ ਦੇ ਸੂਰਮੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹੋਣ। ਜਿਵੇਂ ਚਮਕ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਦਰਿਆ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਯਜਨ ਬੇਅਦਬ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਅੱਗ ਬੁਝ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦੇ ਟਾਲੇ ਦੇ ਪੱਤੇ ਤੇ ਫੁੱਲ ਟੁੱਟ ਗਏ ਹੋਣ, ਪੰਛੀ ਡਰ ਕੇ ਉੱਡ ਗਏ ਹੋਣ, ਹਾਥੀ ਦੀ ਸੁੰਡ ਦੇ ਛੂਹ ਨਾਲ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਪਤੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁੱਖ, ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਮਾਵਸ ਦੀ ਰਾਤ ਬਿਨਾ ਚੰਦਨ ਦੀ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਨਾਜੁਕ, ਸੁੰਦਰ, ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੇ ਘਰ ਦੀ ਆਦੀ, ਹੁਣ ਤਾਜ਼ਾ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਕਮਲ ਦੇ ਡੰਡਲ ਵਾਂਗ, ਤਪਿਸ਼ ਵਿਚ ਸੁੱਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਫੜੀ ਹੋਈ, ਸਤੰਭ ਨਾਲ ਬੰਨੀ, ਸਹੇਲੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਆਹਾਂ ਭਰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ-ਰਾਜੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਕੈਦ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਉਪਵਾਸ, ਦੁੱਖ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਸੁੱਕ ਗਈ ਸੀ, ਕਮਜ਼ੋਰ, ਦੁਖੀ, ਘੱਟ ਖਾਣ ਵਾਲੀ, ਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਰਤ ਸੀ। ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਉਹ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਇਸ਼ਵਰੀ ਵਰਗੀ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਮੁਖੀ ਰਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਸ਼ਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਦੱਸ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਵਣ ਦੀ ਹਾਰ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਰਾਵਣ, ਜੋ ਮੈਥਲੀ ਨੂੰ ਫਸਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਹੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਵੱਲ ਵਧਿਆ, ਜੋ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਨਿਰਦੋਸ਼, ਲੰਬੀਆਂ, ਲਾਲ, ਚੌੜੀਆਂ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਤੋੜ ਸਕੇ। ਹੁਣ, ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਦੇ ਵੀਹਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਰਾਵਣ ਨੇ ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਲੁਭਾਵਣੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ—ਉਹ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਦਾਸ, ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਰਤ ਸੀ।