ਰਾਵਣ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ ਚਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦੇ ਡੰਡੇ ਵਾਲਾ, ਚੰਨ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾਰ ਛਤਰੀ ਸੀ, ਜੋ ਰਾਜਸੀ ਹੰਸ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਰਾਵਣ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ, ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਜੁਆਨ ਔਰਤਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੀਂਦ ਜਾਂ ਮਦਿਰਾ ਨਾਲ ਧੁੰਦਲੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਵੀਰ ਯੋਧਾ ਪਤੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਜਲੀ ਬੱਦਲ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਾਰ ਤੇ ਬਾਂਹ-ਬੰਦ ਠੀਕ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਰੰਗ ਫਿੱਕਾ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ, ਵਾਲ ਖੁਲ੍ਹੇ ਹੋਏ ਤੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਪਸੀਨਾ ਸੀ। ਮਦਿਰਾ ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਦੇ ਕਾਰਨ ਔਰਤਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਝੂਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਚਿਹਰੇ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਮਾਲਾਵਾਂ ਮੁਲ ਝੁਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਉਲਝੇ ਵਾਲ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਪਤੀ, ਜੋ ਇੱਛਾ ਦਾ ਗੁਲਾਮ ਬਣ ਚੁਕਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਸਿਰਫ਼ ਸੀਤਾ ਉੱਤੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਸੁਸਤ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਹਨੁਮਾਨ, ਵਾਯੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਉੱਚੀ ਕੁਲ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਘਣੀਆਂ ਅਤੇ ਪਾਇਲਾਂ ਦੀਆਂ ਝੰਕਾਰਾਂ ਸੁਣੀਆਂ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਅਤੁਲ ਕਰਤਬਾਂ ਅਤੇ ਅਣਮਿੱਥੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਹ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੱਲ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਅਨੇਕਾਂ ਦੀਵੇ ਸਨ, ਤੇ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਸੁਗੰਧਤ ਤੇਲ ਲਾਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀਵੇ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਰਾਵਣ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਅਕਤ, ਤਾਮਬੇ ਵਰਗੀਆਂ, ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਝੁਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਵਾਸਨਾ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਮਦਿਰਾ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਉਹ ਕਾਮਦੇਵ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਚੰਗਾ ਉੱਤਰੀ ਕੱਪੜਾ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਮੱਖਣ ਦੇ ਫੇਂਟ ਨਾਲ ਬਣੇ ਫੇਨ ਵਰਗਾ ਚਿੱਟਾ ਸੀ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬਾਂਹ-ਬੰਦ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਨੁਮਾਨ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਿੱਚ, ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਪੱਤਿਆਂ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਛੁਪ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਜ਼ਦੀਕ ਆਉਂਦੇ ਦੇਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਮੱਕੜਾਂ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਰਾਵਣ ਦੀਆਂ ਸੋਹਣੀਆਂ, ਜੁਆਨ, ਰੂਪਵਾਨ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ ਰਾਵਣ, ਉਹ ਸੁਖ-ਉਪਵਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਹਰਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ। ਰਾਵਣ, ਮਦਮਸਤ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਸ਼ੰਖ ਵਰਗੀਆਂ ਕੰਨਾਂ ਵਾਲਾ, ਵਿਸ਼ਰਵਾ ਦਾ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਉੱਥੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਚੋਟੀ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਚੰਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਾਰਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਆਪਣੀ ਜੋਤ ਅਤੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਵੱਡੇ ਬੰਦਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਇਹ ਰਾਵਣ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ। ਇਹੀ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।" ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਵਾਯੂਪੁੱਤਰ ਹਨੁਮਾਨ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਹੇਠਾਂ ਉੱਤਰਿਆ। ਫਿਰ ਵੀ, ਰਾਵਣ ਦੀ ਜੋਤ ਨੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਪੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੁਕਿਆ, ਸਾਵਧਾਨ ਤੇ ਸੁਚੇਤ ਰਿਹਾ। ਰਾਵਣ, ਜਿਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸੀ ਉਸ ਨੇ ਕਾਲੇ ਵਾਲਾਂ, ਸੁੰਦਰ ਕਮਰ ਤੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਉਰਾਂ ਵਾਲੀ, ਕੋਨੇ-ਕੋਨੇ ਤੱਕ ਕਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਉਸ ਔਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖੇ, ਉਸ ਵੱਲ ਮੋੜ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਵੇਲੇ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਦਾ ਉੱਨੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਨਿਰਦੋਸ਼, ਸੋਹਣੀ, ਜੁਆਨ, ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਉਥੇ ਸੀ। ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ, ਵੈਦੇਹੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਸੁੰਦਰ ਸੀ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਹਿਲਦੇ ਕੇਲੇ ਦੇ ਪੌਦੇ ਵਾਂਗ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪੇਟ ਆਪਣੀਆਂ ਜੰਗ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਲਈ, ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਚਮਕਦਾਰ, ਔਰਤ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਦਸ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਵਣ ਨੇ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਰਾਕਸ਼ਸਣੀਆਂ ਦੇ ਜਥਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਕਲੇਸ਼ਤ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦੀ ਜਹਾਜ਼। ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਬਿਨਾ ਢੱਕੇ ਬੈਠੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਵਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਠ, ਤੇ ਦਰੱਖਤ ਤੋਂ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਟਾਹਣੀ ਵਾਂਗ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਈ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਗਹਣਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਮੈਲ ਸੀ, ਜਦ ਕਿ ਉਹ ਸਜਣ ਯੋਗ ਸੀ, ਉਹ ਚਮਕਦੀ ਤੇ ਨਾ ਚਮਕਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਕਮਲ ਦਾ ਡੰਡਲ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਰਥ ਉੱਤੇ, ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ, ਰਾਜਾ ਰਾਮ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਮੁਰਝਾਈ, ਰੋ ਰਹੀ, ਇਕੱਲੀ, ਧਿਆਨ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਅੰਤ ਨਾ ਵੇਖਦੀ, ਸਿਰਫ਼ ਰਾਮ ਨੂੰ ਹੀ ਸਮਰਪਿਤ। ਕਦੇ ਬੇਚੈਨ, ਕਦੇ ਢਹਿ ਜਾਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਨਾਗਰਾਜ ਦੀ ਪਤਨੀ ਜਾਂ ਧੂਮਕੇਤੂ ਦੁਆਰਾ ਪੀੜਤ ਰੋਹਣੀ। ਉਹ ਚੰਗੀ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮੀ, ਸਿੱਧੇ ਆਚਰਨ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਮਾਨੋ ਨੀਚ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਮਾਨੋ ਯਸ਼ ਘਟ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਗਿਆਨ ਮੁੱਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਆਸ ਟੁੱਟ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਮਾਨੋ ਹੁਕਮ ਅਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਲੀ ਦਿਸਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ, ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਪੂਜਾ ਰੁਕ ਗਈ। ਮਾਨੋ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੀ ਰਾਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਚੰਨ ਅੰਧਕਾਰ ਨੇ ਲੈ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਕਮਲ ਦਾ ਤਲਾਬ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਫੌਜ ਦੇ ਵੱਡੇ ਯੋਧੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹੋਣ। ਮਾਨੋ ਚਮਕ ਨੂੰ ਹਨੇਰੇ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਦਰਿਆ ਸੁੱਕ ਗਿਆ, ਯਜਨ-ਵੇਦੀ ਅਪਵਿਤ੍ਰ ਹੋ ਗਈ, ਅੱਗ ਬੁਝ ਗਈ। ਮਾਨੋ ਕਮਲ ਦਾ ਤਲਾਬ, ਜਿਸ ਦੇ ਪੱਤੇ ਤੇ ਫੁੱਲ ਚੀਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਪੰਛੀ ਭਜ ਗਏ, ਹਾਥੀ ਦੀ ਸੁੰਡ ਨੇ ਉਲਝਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਮਾਨੋ ਦਰਿਆ ਸੁੱਕ ਗਿਆ, ਪਤੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁੱਖ, ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ, ਕਾਲੀ ਪੱਖੀ ਦੀ ਰਾਤ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੰਨ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਨਾਜੁਕ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਜੋ ਹੀਰੇ-ਮੋਤੀ ਵਾਲੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪਲੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਤਾਜ਼ਾ ਚੁੱਕੇ ਕਮਲ ਦੇ ਡੰਡਲ ਵਾਂਗ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਮੁਰਝਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਸੰਗੀਣਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਕਰਕੇ, ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦੀ, ਉਹ ਹਾਥੀ-ਰਾਜਾ ਦੀ ਕੈਦ ਹੋਈ ਪਤਨੀ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਦੁਬਲੀ, ਕਮਜ਼ੋਰ, ਉਪਵਾਸ, ਦੁੱਖ, ਧਿਆਨ ਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਖਾਂਦੀ, ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਤਰਸ-ਯੋਗ ਸੀ। ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੀ, ਦੇਵੀ ਵਰਗੀ, ਦਿਲ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਮੁਖੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ, ਦਸ-ਮੁੰਹੇ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੀ। ਰਾਵਣ, ਮੈਥਲੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਦਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਲਲਚਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਨਿਰਦੋਸ਼, ਲੰਬੀਆਂ, ਲਾਲੀਆਂ, ਵਿਅਕਤ, ਚਮਕਦਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕੇ।