ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹਰਣੀਆਂ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਡਰੀ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਨਵੀਂ ਜਣੀ ਹੋਈ ਮਿਰਗੀ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਚੌਕਸ ਹੋ ਕੇ ਤੱਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਹਾਂ ਨਾਲ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਰਹੀ ਜਾਪਦੀ ਸੀ, ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਮੂਹ ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਪੀੜਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਉੱਠੀ ਹੋਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਸੁਡੋਲ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਸਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਗਹਣਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਭਾ ਘਟਣੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਮਾਰੁਤੀ ਨੇ ਮਿਥਿਲਾ ਦੀ ਇਸ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬੇਹੱਦ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹੰਝੂ ਆ ਗਏ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਦਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਅਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਕੇ, ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਹਨੁਮਾਨ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲੁਕਾ ਲਿਆ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਦੇ ਅਠਾਰਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਨੂੰ ਸੁਣੋ। ਜਦੋਂ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਰਾਤ ਲਗਭਗ ਬੀਤ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਵੈਦਿਕ ਜਾਪ ਅਤੇ ਯਜਨਾ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਸੁਣੀਆਂ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਮੰਗਲਮਈ ਵਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਸੁਰੀਲੇ ਸਾਜਾਂ ਨਾਲ, ਦਸ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਾਗ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਤੇ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਰਾਵਣ, ਹਾਰਾਂ ਤੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਵੈਦੇਹੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਉਸਦੀ ਵਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਇੰਨਾ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਲੁਕਾ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ। ਉਹ ਸਭ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੁਲ ਚਮਕ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਉਸ ਉਪਵਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਲੱਗੇ ਰੁੱਖ ਸਨ। ਉਹ ਝੀਲਾਂ, ਕਮਲਾਂ, ਤੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀਆਂ ਚਿੜੀਆਂ-ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਸੁੰਦਰ ਜਾਨਵਰ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਗਲੀਆਂ, ਰਤਨ ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਤੋरणਦੁਆਰ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਨ। ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਰਾਵਣ ਜਾਂਦਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ, ਝੜੇ ਹੋਏ ਫਲ, ਤੇ ਘਣੇ ਰੁੱਖ ਉਸਦੀ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ। ਇੱਕ ਸੌ ਸੁੰਦਰੀਆਂ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚਲਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੀਆਂ ਨਾਰੀਆਂ ਮਹਿੰਦਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਸੁਤੀਆਂ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਦੀਵਟੀਆਂ ਲੈ ਰਹੀਆਂ, ਕੁਝ ਚਾਮ ਵਾਲੀਆਂ ਚਉਰੀਆਂ, ਤੇ ਕੁਝ ਪੱਖੇ ਲੈ ਰਹੀਆਂ। ਹੋਰ ਕੁਝ ਸੋਨੇ ਦੇ ਘੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਚਲਦੀਆਂ, ਕੁਝ ਗੋਲ ਪੱਖਿਆਂ ਨਾਲ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ। ਇੱਕ ਨੇ ਜਮਾਂ ਵਾਲਾ ਕੀਮਤੀ ਪਿਆਲਾ ਆਪਣੀ ਸੱਜੀ ਹਥੀਲੀ ਵਿੱਚ ਫੜਿਆ, ਜੋ ਪੂਰਾ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦੂਜੀ ਨੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਡੰਡੇ ਵਾਲਾ, ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੇ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਛਤਰੀ ਪਿੱਛੇ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਰਾਵਣ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀ ਦੀਆਂ ਸੁਤੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੀਂਦ ਜਾਂ ਮਦਿ ਨਾਲ ਮਲਿਨ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ, ਆਪਣੇ ਵੀਰ ਯੋਧਾ ਪਤੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚਲਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਜਲੀ ਬੱਦਲ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗੀ ਹੋਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਬਾਂਹ-ਪੱਟੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਵਿੱਖੜੇ ਹੋਏ, ਰੰਗ ਹਲਕਾ ਪੈਂਦਾ, ਵਾਲ ਖੁਲ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਤੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਪਸੀਨਾ ਸੀ। ਮਦਿ ਅਤੇ ਅਲਸਾਈ ਨਾਲ ਝੂਲਦੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਮੁਖੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪਸੀਨਾ ਸੀ, ਮਾਲਾਵਾਂ ਮੁਰਝਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਤੇ ਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲ ਉਲਝੇ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਕਾਮ ਵਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ, ਮਨ ਸੀਤਾ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਸੁਸਤ ਜਾਪਦਾ ਸੀ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕੰਨੀਆਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪੈਜੇਬਾਂ ਦੀ ਟਿੰਕ-ਟਾਕ ਸੁਣੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਜਿਸ ਦੇ ਕਰਤਬ ਅਤੁੱਲ, ਤਾਕਤ ਅਕਲਪਨੀਯ, ਜੋ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੱਲ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਕਈ ਦੀਵੇ, ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਸੁੰਗਧਿਤ ਤੇਲ ਲਗੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ, ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵੱਡੀਆਂ, ਤਾਮਰੇ, ਕਾਮ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਤੱਕਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਮਦੇਵ ਆਪਣੇ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਖੜਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਚਿੱਟਾ ਉੱਪਰਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਮੱਖਣ ਦੇ ਜਗ ਵਰਗਾ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਬਾਂਹ-ਪੱਟੇ ਉੱਤੇ ਢਿੱਲਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਹਨੁਮਾਨ, ਪੱਤਿਆਂ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਚੁੱਪਚਾਪ ਵਿਖ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਰਾਵਣ ਨੇੜੇ ਆਇਆ। ਫਿਰ ਹਨੁਮਾਨ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਰਾਵਣ ਦੀਆਂ ਸੋਹਣੀਆਂ, ਜਵਾਨੀਆਂ ਭਰਪੂਰ ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਸੁੰਦਰ ਰਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਰਾਵਣ ਉਸ ਆਨੰਦ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਹਿਰਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਅਤੇ ਚਿੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਰਾਵਣ, ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੰਕ ਵਾਲੇ ਕੰਨ, ਵਿਸ਼ਰਵਾਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਉਥੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਚੋਟੀ ਦੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ। ਵੱਡਾ ਵਾਨਰ ਹਨੁਮਾਨ ਉਸਨੂੰ ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਜਗਮਗਾਉਂਦੇ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਇਹ ਰਾਵਣ ਹੈ, ਮਹਾਬਲੀ," ਤੇ ਸਮਝ ਗਿਆ, "ਇਹੀ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਨਗਰ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਹਨੁਮਾਨ, ਪਵਨ ਪੁੱਤਰ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਥੱਲੇ ਉੱਤਰਿਆ। ਫਿਰ ਵੀ, ਰਾਵਣ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਲੁਕਿਆ ਤੇ ਚੌਕਸ ਰਿਹਾ, ਪੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛੁਪਿਆ ਹੋਇਆ। ਰਾਵਣ, ਜਿਸ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸੀਤਾ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਘੁੰਘਰਾਲੀਆਂ ਜੱਟਾਂ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਕਮਰਾਂ, ਚਲਾਕ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਨਿਕਟ-ਨਿਕਟ ਸਨੇਹੀ ਛਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਵੱਲ ਵਧਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਦੇ ਉੱਨੀਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਨੂੰ ਸੁਣੋ। ਓਸੇ ਸਮੇਂ, ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਜੋ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਸੋਹਣੀ, ਜਵਾਨੀ ਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਵੈਦੇਹੀ ਨੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਡਰ ਨਾਲ ਕੇਲੇ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਈ।