ਹਨੁਮਾਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਜੌਲਮਈ ਹਸਤੀ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪਰੀ, ਉਸਦੇ ਵਾਲ ਮੈਲ ਨਾਲ ਉਲਝੇ ਹੋਏ, ਉਸਦੀ ਚਮਕ ਮੰਦੀ ਪਈ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਗੁਣ ਘਟ ਚੁੱਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਤਾਰਾ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਗੁਣਵਾਨ ਸੀ, ਪਰ ਪਤੀ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜਨ ਦੇ ਸਹੇ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਗਹਣਿਆਂ ਤੋਂ ਵੰਜੀ ਹੋਈ, ਪਰ ਪਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਰਾਵਣ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਰੱਖਿਆ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਚੁੱਕੀ। ਉਹ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਘਿਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥਣੀ ਆਪਣੇ ਗਿਰਦੇ ਵਣਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੀ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਚਾਂਦ ਦੀ ਕਲ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀ, ਜੋ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਕੋਨੇ ਤੇ ਹੈ, ਪਤਝੜ ਦੀ ਧੁੰਦ ਵਿੱਚ ਢੱਕੀ ਹੋਈ। ਉਸਦਾ ਰੂਪ ਵਿਲੱਖਣ ਸੀ, ਪਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਮਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਤੰਬੂਰਾ ਅਸੁਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਪਤੀ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ, ਪਰ ਰਾਖਸ਼ਸੀਆਂ ਦੀ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਆਸ਼ੋਕ ਵਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਰਾਖਸ਼ਸੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਹਣੀ ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਬੇਲ, ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ ਮੈਲ ਨਾਲ ਲਿਪਤ, ਪਰ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ। ਉਹ ਕਮਲ ਦੇ ਡੰਠਲ ਵਾਂਗ, ਮੈਲ ਨਾਲ ਲਿਪਤ, ਚਮਕਦੀ ਹੋਈ, ਪਰ ਚਮਕਦੀ ਨਹੀਂ। ਉਸਦੇ ਕਪੜੇ ਮੈਲ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ, ਪਰ ਉਹ ਚਮਕਦਾਰ ਸੀ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਉਸਦੀ ਨਜ਼ਰ ਮਿਰਗੀ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਉਹ ਢੱਕੀ ਹੋਈ। ਉਹ ਦੇਵੀ, ਦੁੱਖੀ ਚਿਹਰਾ, ਪਰ ਅਡੋਲ, ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਰੱਖੀ ਹੋਈ, ਸੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਘੂਰੀਆਂ, ਪਤੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮਿਰਗੀ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਡਰੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਨਵੀਂ ਮਿਰਗੀ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਵੇਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਹਾਂ ਨਾਲ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਜਲਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਜਾਪਦੀ ਸੀ, ਦੁਖਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ, ਜਿਵੇਂ ਦੁੱਖ ਦੀ ਲਹਿਰ ਉਠੀ ਹੋਵੇ। ਉਸਦੇ ਅੰਗ ਸੁੰਦਰ, ਪਰ ਗਹਣਿਆਂ ਤੋਂ ਵੰਜੀ, ਉਸਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਘਟ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ। ਮਿਥਿਲਾ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਾਰੁਤੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਦਭੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ। ਹਨੁਮਾਨ ਦੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹੰਝੂ ਆ ਗਏ, ਉਹ ਸੀਤਾ ਦੀ ਮੋਹਕ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਥੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਨੁਮਾਨ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਆਪ ਨੂੰ ਛੁਪਾ ਲਿਆ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ ਅਠਾਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਦਾ ਅਠਾਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਹਨੁਮਾਨ, ਜਦ ਉਹ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਾਲਾ ਵਨ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਰਾਤ ਲਗਭਗ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮ-ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵੱਲੋਂ, ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦੁਆਰਾ, ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਉਚਾਰਣ ਤੇ ਯਜਨ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣੀਆਂ। ਫਿਰ, ਸੁਭਾਗੇ ਸੰਗੀਤਕ ਔਜ਼ਾਰਾਂ ਤੇ ਮੋਹਕ ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਦਸ-ਮੁੰਹਾ ਰਾਵਣ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਜਗਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਲਟਕਦੇ ਹਾਰ ਤੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਵੈਦੇਹੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ। ਉਸਨੂੰ ਸੀਤਾ ਲਈ ਤੀਬਰ ਵਾਸਨਾ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਲਾਲਸਾ ਨੂੰ ਦਬਾ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ। ਉਹ ਸਭ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਦਭੁਤ ਚਮਕ ਨਾਲ, ਉਹ ਉਸ ਵਨ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਫੁੱਲ-ਫਲ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤ ਸਨ। ਉਹ ਕਮਲ ਦੇ ਪੰਡਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਸ਼ੇ ਅਤੇ ਅਜਬ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੋਹਕ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ, ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚਣ ਵਾਲੀ, ਉਹ ਜਵੇਲ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗੇਟਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਨੂੰ ਤੱਕਦਾ। ਉਹ ਵਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਡਿੱਗੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਪਟਿਆ, ਆਸ਼ੋਕ ਵਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਘਣੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਸੌ ਔਰਤਾਂ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚਲੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੀਆਂ ਦੇਵੀਆਂ ਮਹੇਂਦਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦੀਆਂ। ਕੁਝ ਔਰਤਾਂ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਦੀਵੀਆਂ ਲੈ ਰਹੀਆਂ, ਦੂਜੀਆਂ ਵਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਚਮੀਆਂ, ਤੇ ਕੁਝ ਪੱਖੇ ਲੈ ਰਹੀਆਂ। ਹੋਰ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਚਲਦੀਆਂ, ਤੇ ਕੁਝ ਗੋਲ ਪੱਖੇ ਪਿੱਛੇ ਲੈ ਰਹੀਆਂ। ਇੱਕ ਔਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਜਵੇਲਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਚਮਕਦੀ ਪਿਆਲਾ ਉਠਾਈ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਦੂਜੀ, ਪਿੱਛੇ ਚਲਦੀਆਂ, ਚੰਦ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕਦੀ ਛਤਰੀ, ਸੋਨੇ ਦਾ ਹਤਿਆ, ਤੇ ਰਾਜ ਹੰਸ ਵਾਂਗ, ਲੈ ਰਹੀ ਸੀ। ਰਾਵਣ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਔਰਤਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੀਂਦ ਜਾਂ ਨਸ਼ੇ ਨਾਲ ਮੰਦੀ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਸ਼ੂਰੀ ਪਤੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਬਿਜਲੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਾਰ ਤੇ ਬਾਂਹ-ਬੰਦ ਟੇਢੇ, ਰੰਗ ਮੰਦੇ, ਵਾਲ ਉਲਝੇ ਹੋਏ, ਤੇ ਚਿਹਰੇ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਭਿਗੇ। ਨਸ਼ੇ ਤੇ ਨੀਂਦ ਨਾਲ ਓਲ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਚਿਹਰੇ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੇ, ਹਾਰ ਮੁਕਦੇ, ਤੇ ਵਾਲ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਉਲਝੇ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਪਤੀ, ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਸੀਤਾ ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚਲਦਾ, ਤੇ ਮੰਦਾ ਜਾਪਦਾ। ਹਨੁਮਾਨ, ਪਵਨ-ਪੁਤ੍ਰ, ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਮਹਾਨ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕਮਰ-ਬੰਦੀਆਂ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁੰਜਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣੀਆਂ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਰਤਬ ਅਦਭੁਤ, ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਅਗੋਚਰੀ, ਉਹ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੱਲ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ, ਔਰਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰੱਖੀਆਂ ਦੀਵੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਸੁਗੰਧਤ ਤੇਲ ਨਾਲ ਮਲਿਆ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਚੌੜੀਆਂ, ਤਾਮਰ, ਤੇ ਵਾਸਨਾ, ਅਹੰਕਾਰ, ਤੇ ਨਸ਼ੇ ਨਾਲ ਪਾਸੀ-ਪਾਸੀ, ਉਹ ਕਾਮਦੇਵ ਵਾਂਗ ਜਾਪਦਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਧਨੁ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਚੰਗਾ ਉਪਰਲਾ ਕਪੜਾ ਪਹਿਨਿਆ, ਜੋ ਮੱਖਣ-ਝੱਗ ਵਾਂਗ ਚਿੱਟਾ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਹਲਕਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਬਾਂਹ-ਬੰਦ 'ਤੇ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ। ਹਨੁਮਾਨ ਪੱਤਿਆਂ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ, ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖਦਾ। ਫਿਰ, ਵਾਨਰ-ਮੁੱਖ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਰਾਵਣ ਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰ, ਨੌਜਵਾਨ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਭਾ ਵਿਲੱਖਣ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਦੁਖੀ, ਪਰ ਅਡੋਲ ਹਸਤੀ, ਤੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਵਾਸਨਾ-ਭਰੇ ਦਰਬਾਰ ਨੂੰ ਆਸ਼ੋਕ ਵਨ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰਾਮ-ਸੀਤਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ, ਛੁਪ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਤੱਕਦਾ ਰਿਹਾ।