ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਚਤੁਰ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਸਨ, ਲੰਕਾ ਦੇ ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਥੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਜੀਬੋ-ਗਰੀਬ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਰਾਕਸ਼ਸੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਕਿਸੇ ਦੀਆਂ ਕੰਨੀਆਂ ਅਤੇ ਮੱਥਾ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਕਿਸੇ ਦਾ ਪੇਟ ਤੇ ਛਾਤੀ ਲਟਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਹੋਠ ਤੇ ਠੋਡੀ ਵੱਡੇ ਤੇ ਉਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਦਾ ਮੂੰਹ ਵਿਖੁਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘੁੱਟਣ ਢੀਲੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਕੋਈ ਛੋਟਾ, ਕੋਈ ਲੰਮਾ, ਕੋਈ ਕੁੰਝਾ ਤੇ ਅਸਮਾਨ ਆਕਾਰ ਦਾ, ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਡਰਾਵਨਾ, ਕਿਸੇ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਵਿਲੱਖਣ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਪੀਲੀਆਂ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਨਕਸ਼ ਹੀ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ। ਉਹ ਰੂਪ ਤੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਵਿਗੜੇ, ਕਾਲੇ, ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ ਤੇ ਝਗੜਾਲੂ ਸਨ, ਕਾਲੀ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਕੀਲਾਂ ਤੇ ਗਦਾਵਾਂ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜੀ ਹੋਈਆਂ। ਕਿਸੇ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਸੂਰ, ਹਿਰਣ, ਬਾਘ, ਮਹਿਸ, ਬੱਕਰੀ ਵਰਗਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਦੇ ਪੈਰ ਹਾਥੀ, ਊਠ ਜਾਂ ਘੋੜੇ ਵਰਗੇ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਸਿਰ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਧੱਸੇ ਹੋਏ। ਕਿਸੇ ਦੀ ਇੱਕ ਹੀ ਬਾਂਹ ਜਾਂ ਇੱਕ ਪੈਰ ਸੀ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਕੰਨ ਖ਼ਚਰ, ਘੋੜੇ, ਗਾਂ, ਹਾਥੀ ਜਾਂ ਬਾਂਦਰ ਵਰਗੇ। ਕਿਸੇ ਦੀ ਨੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਨੱਕ ਤਿਰਛੀ ਜਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਹਾਥੀ ਵਰਗੀ ਨੱਕ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸਾਂਸ ਮੱਥੇ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਰਹੀ। ਕਿਸੇ ਦੇ ਪੈਰ ਹਾਥੀ ਜਾਂ ਗਾਂ ਵਰਗੇ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਪੈਰ ਗੱਦੇ ਵਰਗੇ; ਕਿਸੇ ਦਾ ਸਿਰ ਤੇ ਗਰਦਨ ਬੇਹੱਦ ਵੱਡੇ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਛਾਤੀ ਤੇ ਪੇਟ ਵੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ। ਕਿਸੇ ਦਾ ਮੂੰਹ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀਆਂ, ਜੀਭ ਤੇ ਚਿਹਰਾ ਲੰਬਾ; ਕਿਸੇ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਬੱਕਰੀ, ਹਾਥੀ, ਗਾਂ ਜਾਂ ਸੂਰ ਵਰਗਾ। ਕੁਝ ਹੋਰ ਰਾਕਸ਼ਸੀਆਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਘੋੜੇ, ਊਠ ਜਾਂ ਖ਼ਚਰ ਵਰਗੇ ਸਨ। ਉਹ ਸਭ ਡਰਾਉਣੀਆਂ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਗਦਾਵਾਂ ਤੇ ਕੀਲਾਂ, ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਝਗੜਾਲੂ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲੀਆਂ। ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸੀਆਂ ਬਹੁਤ ਭਯਾਨਕ, ਧੂੰਏਂ ਵਰਗੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਵਿਗੜੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀਆਂ, ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਮਦਿਰਾ ਪੀਂਦੀਆਂ ਤੇ ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਅਜੀਬ ਤੇ ਡਰਾਉਣੇ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਰਾਕਸ਼ਸੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਅਸ਼ੋਕ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਸੀਤਾ ਜੀ ਬੈਠੀਆਂ ਸਨ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਜਨਕ ਨੰਦਨੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਕਮਲਾ ਹੋਈ, ਕੇਸ ਗੰਦਗੀ ਨਾਲ ਉਲਝੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੁਗਤੀ ਘਟ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਈ ਕੋਈ ਤਾਰਾ ਜਿਵੇਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਕਾਰਨ ਦੁਖੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਹਣੇ ਗਹਣਿਆਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ, ਪਰ ਪਤੀ ਦੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਰਾਵਣ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ। ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥਣ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ; ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੇ ਚੰਨ ਦੀ ਕਲਾ ਜਾਂ ਪਤਝੜ ਦੀ ਧੁੰਦ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਚੰਨ। ਉਹ ਦੁਖੀ, ਪਰ ਅਪਰਾਧ-ਰਹਿਤ, ਆਪਣੀ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਨਾਰੀ ਵਾਂਗ, ਰਾਕਸ਼ਸੀਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ, ਪਰ ਅਛੂਤੀ। ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਸੀ; ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਹਣੀ ਨਕਸ਼ਤਰ ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਵੇ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਬੇ-ਫੁੱਲੀ ਲਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਰੂਪ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਸੁੰਦਰਤਾ ਫਿਰ ਵੀ ਝਲਕ ਰਹੀ ਸੀ; ਜਿਵੇਂ ਮੀਣ ਨਾਲ ਮਲਿਆ ਹੋਇਆ ਕਮਲ, ਜੋ ਚਮਕਦਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਮੈਲੀ ਤੇ ਪੁਰਾਣੀ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਪਰ ਰੁਕਮਣੀ ਵਰਗੀ ਰੂਪਵਤੀ, ਹਿਰਣ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਦੇਵੀ, ਦੁਖੀ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ, ਪਰ ਅਡੋਲ, ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਅ ਤੇ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੀ, ਕਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਡਰੀ ਹੋਈ ਮਰਗ-ਸ਼ਾਵਕ ਵਾਂਗ, ਚੌਂਕ-ਚੌਂਕ ਕੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੱਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਹਾਂ ਨਾਲ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜਲਾਉਂਦੀ ਜਾਪਦੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਡੇਰ ਉੱਠ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਹ, ਜਿਸਦੇ ਅੰਗ ਸੋਹਣੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਭਾ ਗਹਣਿਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਵੀ ਘਟ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਮਿਥਿਲਾ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮਾਰੁਤੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ। ਉਹ ਸੀਤਾ, ਮਦਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹੰਝੂ ਆ ਗਏ। ਉਥੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਛੁਪਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਦੇ ਅਠਾਰ੍ਹਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲੱਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਾਲਾ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਰਾਤ ਲਗਭਗ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ, ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਬ੍ਰਹਮਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਵਲੋਂ ਛੇ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਵੇਦ ਪਾਠ ਤੇ ਯਜਨਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਸੁਣੀਆਂ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਸ਼ੁਭ ਸੰਗੀਤ ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਸਾਜਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ, ਦਸ-ਮੁਖੀ ਰਾਵਣ ਜਾਗਿਆ। ਜਾਗ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਤੇ ਤੇਜਸਵੀ ਰਾਕਸ਼ਸ ਰਾਜਾ, ਲਟਕਦੇ ਹਾਰ ਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ, ਵੈਦੇਹੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਤੇ ਵਾਸਨਾ ਇੰਨੀ ਵਧ ਗਈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਲੁਕਾ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ। ਸਭ ਆਭੂਸ਼ਣ ਪਹਿਨੇ, ਅਤੁੱਟ ਤੇਜ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਰਾਵਣ ਉਸ ਵਾਟਿਕਾ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਹਰੇਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਸੀ। ਉਹ ਝੀਲਾਂ, ਕਮਲਾਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਫੁੱਲਾਂ, ਤੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਚੂਰ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੋਹਣੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੋਨੇ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਨੂੰ ਤੱਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਰਾਵਣ ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸੌ ਰਮਣੀਆਂ ਪਿੱਛੇ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਗੰਧਰਵ ਕੁਮਾਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਔਰਤਾਂ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਦੀਵਟੀਆਂ ਲੈ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਕੁਝ ਚਾਮ ਦੇ ਪੱਖੇ, ਕੁਝ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੇ ਪੰਖੇ। ਕੁਝ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਕਟੋਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀਆਂ, ਤੇ ਕੁਝ ਗੋਲ ਪੰਖੇ ਲੈ ਕੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ। ਇੱਕ ਔਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਚਮਕਦੀ ਪਿਆਲੀ ਫੜੀ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਦੂਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ ਛਤਰੀ ਫੜਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਡੰਡਾ ਸੋਨੇ ਦਾ ਸੀ ਤੇ ਜੋ ਰਾਜ-ਹੰਸ ਵਰਗਾ ਜਾਪ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਜੀ ਨੂੰ, ਰਾਕਸ਼ਸੀਆਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਰਾਵਣ ਦੀ ਵਾਟਿਕਾ ਵਿੱਚ, ਦੁਖਾਂ ਨਾਲ ਡੁੱਬੀ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਤੇ ਸੋਭਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਹੋਈ ਵੇਖਿਆ।