ਹਨੁਮਾਨ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਦੂਤ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਬਲਵਾਨ ਸੀ, ਲੰਕਾ ਦੇ ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਥੇ ਉਸ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਰਾਕਸ਼ਸੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ—ਕਿਸੇ ਦੀ ਦੇਹ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਸੀ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਅੰਗ ਉਭਰੇ ਹੋਏ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਗਰਦਨ ਲੰਬੀ ਅਤੇ ਪਤਲੀ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਵਾਲ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਝੇ ਹੋਏ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਵਾਲ ਬਹੁਤ ਘਣੇ, ਤੇ ਕੋਈ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਕਪੜੇ ਵਾਂਗ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਕੁਝ ਦੀਆਂ ਕੰਨ ਅਤੇ ਮੱਥਾ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਪੇਟ ਤੇ ਛਾਤੀ ਲਟਕਦੇ, ਹੋਠ ਤੇ ਚਿਨ ਵੱਡੇ, ਮੂੰਹ ਖੁੱਲ੍ਹਾ, ਤੇ ਗੁਡੀਆਂ ਝੁਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਉਥੇ ਛੋਟੇ ਤੇ ਲੰਬੇ, ਕੁਬੜ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ, ਬੌਨੇ ਤੇ ਭਿਆਨਕ, ਮੋੜੇ ਹੋਏ ਚਿਹਰੇ, ਪੀਲੇ ਅੱਖਾਂ, ਤੇ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ ਅੰਗ ਵਾਲੀਆਂ ਵੀ ਸੀ। ਕਈ ਰੂਪ ਵਿਗੜੇ, ਪੀਲੇ, ਕਾਲੇ, ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ, ਲੜਾਈ ਪਸੰਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਕਾਲੀ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਕੀਲਾਂ ਤੇ ਗਦਾਂ ਫੜੀਆਂ। ਕੁਝ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਸੂਰ, ਹਿਰਨ, ਬਘੇਰਾ, ਭੈਂਸ, ਬੱਕਰੀ ਦੇ, ਕੁਝ ਦੇ ਪੈਰ ਹਾਥੀ, ਉਠ, ਘੋੜੇ ਦੇ, ਤੇ ਕੁਝ ਦੇ ਸਿਰ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਧੰਦੇ ਹੋਏ। ਕੁਝ ਇੱਕ ਹੱਥ, ਇੱਕ ਪੈਰ, ਕੁਝ ਦੇ ਕੰਨ ਗਧਾ, ਘੋੜਾ, ਗਾਂ, ਹਾਥੀ, ਜਾਂ ਬਣਦ ਦੇ। ਕਿਸੇ ਦੀ ਨੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਨੱਕ ਟੇੜੀ ਜਾਂ ਨੱਕ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਕੁਝ ਦੀ ਨੱਕ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਕੁਝ ਮੱਥੇ ਰਾਹੀਂ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ। ਪੈਰ ਹਾਥੀ, ਵੱਡੇ, ਗਾਂ, ਜਾਂ ਪੈਡ ਵਾਂਗ; ਸਿਰ ਤੇ ਗਰਦਨ ਵੱਡੇ, ਛਾਤੀ ਤੇ ਪੇਟ ਵੱਡੇ। ਮੂੰਹ ਤੇ ਅੱਖ ਵੱਡੇ, ਜੀਭ ਤੇ ਚਿਹਰਾ ਲੰਬਾ; ਚਿਹਰੇ ਬੱਕਰੀ, ਹਾਥੀ, ਗਾਂ, ਸੂਰ ਦੇ। ਕੁਝ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਘੋੜਾ, ਉਠ, ਤੇ ਗਧੇ ਦੇ—ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਰਾਕਸ਼ਸੀਆਂ, ਕੀਲਾਂ ਤੇ ਗਦਾਂ ਫੜੀਆਂ, ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਲੜਾਈ ਪਸੰਦ। ਕੁਝ ਭਿਆਨਕ, ਧੂੰਏ ਵਾਲੀਆਂ, ਵਿਗੜੇ ਚਿਹਰੇ; ਸਦਾ ਮਦਰਾ ਪੀਂਦੀਆਂ, ਮਾਸ ਪਸੰਦ ਕਰਦੀਆਂ। ਇਹ ਰਾਕਸ਼ਸੀਆਂ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਦਰਖ਼ਤ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬੈਠੀਆਂ ਸੀ, ਤੇ ਉਸ ਦਰਖ਼ਤ ਹੇਠਾਂ, ਦੋਸ਼ ਰਹਿਤ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਸੀਤਾ ਸੀ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ—ਉਹ ਦੀ ਚਮਕ ਦੁਖ ਨਾਲ ਮਲਿਨ ਹੋ ਚੁਕੀ ਸੀ, ਵਾਲ ਮੈਲ ਨਾਲ ਉਲਝੇ ਹੋਏ। ਉਸ ਦੇ ਗੁਣ ਘੱਟ ਹੋ ਚੁਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਤਾਰਾ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਈ ਹੋਵੇ; ਉਹ ਗੁਣਵਾਨ ਸੀ, ਪਰ ਪਤੀ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਹਣੀਆਂ ਗਹਣਿਆਂ ਤੋਂ ਵੰਜੀ ਹੋਈ, ਪਤੀ ਦੀ ਮਮਤਾ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ; ਰਾਕਸ਼ਸਾ ਮੁਖੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥਣੀ ਦਾ ਗਿਰਾਵ; ਜਿਵੇਂ ਚੰਨਦਰਾ ਬਦਲਾਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ, ਜਾਂ ਪਤਝੜ ਦੀ ਧੁੰਦ ਵਿੱਚ ਢੱਕੀ ਹੋਈ। ਉਸ ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਦੁਖੀ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਛੂਹਿਆ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਰ ਤਾਰ ਤੋਂ ਹਟਿਆ ਹੋਇਆ; ਪਤੀ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ, ਪਰ ਰਾਕਸ਼ਸੀਆਂ ਦੇ ਅਧੀਨ। ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਦੁਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਹਣੀ ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲਾਂ ਬਿਨਾ ਬੇਲ; ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਮੈਲ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ, ਪਰ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਕਮਲ ਦਾ ਡੰਡਾ, ਚਮਕਦਾਰ ਪਰ ਫੀਕਾ। ਮੈਲੇ, ਪੁਰਾਣੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨੇ, ਪਰ ਚਮਕਦਾਰ; ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹਿਰਣ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਢੱਕੀ ਹੋਈ। ਉਹ ਦੇਵੀ, ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਦੁਖ, ਪਰ ਅਡੋਲ, ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ, ਸੀਤਾ, ਕਾਲੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਪਤੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾਰ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਹਿਰਣ ਵਾਂਗ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਡਰਾਈ ਹੋਈ, ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਵੇਖਦੀ, ਨਿਰੀਖਿਆ। ਉਹ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਟਾਹਟ ਨਾਲ ਜਲਾਉਂਦੀ ਜਾਪਦੀ, ਦੁਖਾਂ ਦਾ ਢੇਰ, ਪੀੜ੍ਹਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਉਠੀ ਹੋਈ ਜਾਪਦੀ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਸੁੰਦਰ, ਗਹਣਿਆਂ ਤੋਂ ਵੰਜੀ, ਪਰ ਸੋਹਣੀ; ਮਰੁਤੀ ਨੂੰ ਮਿਥਿਲਾ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤੁਟ ਆਨੰਦ ਹੋਇਆ। ਹਨੁਮਾਨ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹੰਝੂ ਆ ਗਏ, ਉਹ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲੁਕਾ ਲਿਆ। ਹੁਣ ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਦੇ ਅਠਾਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਵਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ, ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ, ਅਠਾਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਹਨੁਮਾਨ, ਜੋ ਵਨ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰੀਖਦਾ ਅਤੇ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਲੱਭਦਾ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਰਾਤ ਲੱਗਭਗ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁਕੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਵੈਦਾਂ ਦੀ ਪਾਠ ਅਤੇ ਯਜਨਾ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਸੁਣੀਆਂ, ਜੋ ਵੈਦ ਦੇ ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਬ੍ਰਹਮਰਾਕਸ਼ਸਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ। ਫਿਰ, ਸ਼ੁਭ ਵਾਦਯੰਤਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨ ਭਾਉਣੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ, ਦਸ-ਮੁੰਹਾਂ ਰਾਵਣ, ਬਲਵਾਨ, ਜਾਗਿਆ। ਜਾਗ ਕੇ, ਰਾਕਸ਼ਸਾ ਦਾ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ, ਲਟਕਦੇ ਹਾਰ ਅਤੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਵੈਦੇਹੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ। ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਵਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਆਪਣੀ ਲਾਲਸਾ ਨੂੰ ਦਬਾ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ। ਸਾਰੇ ਗਹਣੇ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਅਦੁੱਤੀ ਚਮਕ ਨਾਲ, ਉਹ ਉਸ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੁੱਖ, ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਫਲ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਕੁੰਭੀਲੇ ਪੋਖਰ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਸਦਾ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅਜੀਬ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁੰਦਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਆਖਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹਣ ਵਾਲਾ, ਉਹ ਰਤਨ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਬੁਨੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਤੱਕਦਾ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ, ਡਿੱਗੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਪਰੇ ਪਰੇ, ਉਹ ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ, ਘਣੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਵਿੱਚ ਗਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸੌ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਜਿਵੇਂ ਗੰਧਰਵ ਮਾਤਾਵਾਂ ਮਹਿੰਦਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਪੁਲਸਤਿਆ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ। ਕੁਝ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਦੀਵੀਆਂ ਲੈ ਰਹੀਆਂ, ਕੁਝ ਵਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਚਮਚਾਂ, ਕੁਝ ਪੱਖੇ। ਹੋਰ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ, ਕੁਝ ਗੋਲ ਪੱਖੇ ਲੈ ਕੇ ਪਿੱਛੇ। ਇੱਕ ਮਹਿਲਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ, ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਬਣੀ ਚਮਕਦਾਰ ਪਿਆਲਾ, ਪੂਰੀ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਉਠਾ ਲਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰਾਕਸ਼ਸੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਦੁਖੀ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਪਤੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾਰ, ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਦੇਖਿਆ।