ਜਿਵੇਂ ਪਾਲੇ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ ਕਮਲ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਈ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦੇ ਮਾਰਿਆਂ ਉਹ ਮੁਰਝਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਸੀਤਾ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਹੋ ਕੇ ਚਕ੍ਰਵਾਕ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਪਿਆਸ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦੇਖਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਆਸੋਕੇ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਝੁਕੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵੀ ਉਸਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੇ ਹਟਣ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀਤਾ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵੀ ਵਧਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ, ਵਾਨਰ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹੀ ਸੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਸ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਛਾਂ ਉਹਨੂੰ ਆਸਰਾ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ। ਹਨੁਮਾਨ, ਜੋ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਸੀ, ਹੁਣ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਜੋ ਸੁੱਚਾ ਤੇ ਚਿੱਟੇ ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਨੀਲੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਹੰਸ ਵਾਂਗ ਨਿਕਲ ਆਇਆ। ਉਸ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਠੰਢੀ ਚਾਨਣ, ਜਿਵੇਂ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਸਾਥ ਦੇ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਉਸਦੇ ਉੱਤੇ ਪਈ। ਫਿਰ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਸੀਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਮੁੱਖ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੇ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਨਾਉ ਨੂੰ ਵੱਧ ਭਾਰ ਪੈ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਵਾਯੁਪੁੱਤਰ ਹਨੁਮਾਨ, ਜੋ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਨੇੜੇ ਹੀ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖਿਆ। ਕਿਸੇ ਦੀ ਇਕ ਅੱਖ ਸੀ, ਕਿਸੇ ਦਾ ਇਕ ਕੰਨ ਸੀ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਕੰਨ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਸ਼ੰਖ ਵਾਂਗ ਕੰਨ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਦੀਆਂ ਨੱਕਾਂ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਕੋਈ ਵੱਡੇ ਸਰੀਰ ਵਾਲੀ, ਕੋਈ ਲੰਮੇ ਪਤਲੇ ਗਲ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਵਿੱਖਰੀ ਜਟਾਵਾਂ ਵਾਲੀ, ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੀ, ਤੇ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਚਾਦਰ ਵਾਂਗ ਓੜ੍ਹੀ ਹੋਈ। ਕਿਸੇ ਦੇ ਕੰਨ ਤੇ ਮੱਥਾ ਢਲਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕਿਸੇ ਦਾ ਪੇਟ ਤੇ ਛਾਤੀ ਲਟਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਹੋਠ ਤੇ ਠੋਡੀ ਵੱਡੇ, ਕਿਸੇ ਦਾ ਮੂੰਹ ਖੁੱਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘੁੱਟਣ ਢੀਲੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਛੋਟੀਆਂ, ਕੁਝ ਲੰਬੀਆਂ, ਕੁਝ ਟਿੜੀਆਂ, ਕੁਝ ਵਿਗਾੜੂ, ਕੁਝ ਬੌਣੀਆਂ, ਕੁਝ ਡਰਾਉਣੀਆਂ, ਕੁਝ ਮੋੜੇ ਹੋਏ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀਆਂ, ਤੇ ਕੁਝ ਪੀਲੇ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਵਿਗਾੜੂ, ਪੀਲੇ, ਕਾਲੇ, ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੀਆਂ, ਝਗੜੇ ਪਸੰਦ, ਤੇ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਕਾਲੀਆਂ ਕੀਲਾਂ ਤੇ ਗਦਾ ਲੈ ਕੇ ਫਿਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਦਾ ਸੂਰ, ਹਿਰਣ, ਬੱਘ, ਮਹੀਸ਼, ਬੱਕਰੀ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਸੀ; ਕਿਸੇ ਦੇ ਹਾਥੀ, ਊਂਠ, ਘੋੜੇ ਦੇ ਪੈਰ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਸਿਰ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਧੰਸੇ ਹੋਏ। ਕੁਝ ਇਕ ਹੱਥ, ਇਕ ਪੈਰ ਵਾਲੀਆਂ, ਕੁਝ ਖਚਰ, ਘੋੜੇ, ਗਾਂ, ਹਾਥੀ, ਤੇ ਬੰਦਰ ਦੇ ਕੰਨ ਵਾਲੀਆਂ। ਕਿਸੇ ਦੀ ਨੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਤਿੜੀ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਨੱਕ ਨਹੀਂ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਹਾਥੀ ਵਰਗੀ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਨੱਕ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਦੇ ਹਾਥੀ, ਵੱਡੇ, ਗਾਂ ਦੇ ਪੈਰ, ਜਾਂ ਗੱਦੇ ਵਰਗੇ ਪੈਰ, ਤੇ ਵੱਡਾ ਸਿਰ, ਲੰਬਾ ਗਲਾ, ਤੇ ਵੱਡਾ ਪੇਟ ਤੇ ਛਾਤੀ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਦਾ ਮੂੰਹ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵੱਡੀਆਂ, ਲੰਬੀ ਜੀਭ ਤੇ ਚਿਹਰਾ, ਬੱਕਰੀ, ਹਾਥੀ, ਗਾਂ, ਸੂਰ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀਆਂ। ਕੁਝ ਘੋੜੇ, ਊਂਠ, ਖਚਰ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀਆਂ, ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਰਾਕਸ਼ਸੀ, ਹਥਿਆਰ ਲੈ ਕੇ, ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਝਗੜੇ ਪਸੰਦ। ਉਹ ਭਿਆਨਕ, ਧੂੰਏਂ ਵਾਲੀਆਂ ਜਟਾਵਾਂ, ਵਿਗਾੜੂ ਚਿਹਰੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਦਿਰਾ ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਤੇ ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਕਸ਼ਸੀ, ਰੁੱਖ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬੈਠੀਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਓਸ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਸੀਤਾ ਸੀ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਰੂਪ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਮੁਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਵਾਲ ਮੈਲ ਨਾਲ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਸ ਦੇ ਪੁੰਨ ਖਤਮ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਤਾਰਾ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਜੇ ਵੀ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਪਤੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਪੀੜਤ, ਸੋਹਣੇ ਗਹਣਿਆਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ, ਪਰ ਪਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਰਾਵਣ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ, ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਸੀ। ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥਣ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਫਸੀ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੇ ਚੰਨ ਦੀ ਕਿਰਨ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਪਤਝੜ ਦੀ ਧੁੰਦ ਵਿੱਚ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ। ਉਸਦਾ ਰੂਪ ਦੁਖੀ, ਪਰ ਅਸਪਰਸ਼, ਜਿਵੇਂ ਸੁਰ ਤਾਰ ਤੋਂ ਹਟਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀਣਾ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ, ਪਰ ਰਾਕਸ਼ਸੀਆਂ ਦੇ ਅਧੀਨ। ਆਸੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਵਿਚ, ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ, ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਹਣੀ ਤਾਰੇ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਵੇ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਬੇਫੁੱਲੀ ਬੇਲ, ਜਿਸਦਾ ਸਰੀਰ ਮੈਲ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਟਾ ਕਮਲ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਨਾ ਚਮਕਦਾ ਹੋਵੇ। ਉਸਦੇ ਕਪੜੇ ਗੰਦਲੇ ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ, ਪਰ ਰੂਪ ਰੋਸ਼ਨ ਸੀ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮਿਰਗੀ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਦੇਵੀ, ਦੁਖੀ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ, ਪਰ ਅਡੋਲ, ਆਪਣੇ ਚਰੀਤਰ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੀ, ਸੀਤਾ, ਕਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਪਤੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਡਰੀ ਹੋਈ ਹਿਰਣੀ, ਚੌਕਸ ਹੋ ਕੇ ਚਹੁੰਫੇ ਵੇਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਹ ਨਾਲ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਢੇਰ, ਜਾਂ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਉਠੀ ਹੋਵੇ। ਉਸਦੇ ਅੰਗ ਸੁੰਦਰ, ਗਹਣਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਵੀ ਉਸਦੀ ਸੋਭਾ ਘਟ ਨਹੀਂ ਗਈ ਸੀ। ਹਨੁਮਾਨ, ਮਿਥਿਲਾ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਬੇਹੱਦ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹੰਝੂ ਵਗਾਏ, ਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਰਾਮ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਹਨੁਮਾਨ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲੁਕਾ ਲਿਆ। ਜਦ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਹਨੁਮਾਨ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਵਾਟਿਕਾ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਵਲੋਂ ਵੇਦ ਪਾਠ ਤੇ ਯਜਨਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਸੁਣੀਆਂ, ਜੋ ਛੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਸਨ। ਫਿਰ, ਮਿੱਠੇ ਵਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਸੁਰੀਲੇ ਸਾਜਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ, ਦਸ-ਮੁੱਖੀ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਾਗ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਰਾਕਸ਼ਸ ਰਾਜਾ, ਹਾਰ ਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਢਲਕੇ ਹੋਏ, ਵੈਦੇਹੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।