ਜੋ ਸੀਤਾ, ਧਰਤੀ ਵਾਂਗ ਧੀਰਜਵਾਨ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੀਲੇ ਕਮਲਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ, ਕਦੇ ਰਾਘਵ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਦੇ ਹੇਠਾਂ, ਵਿਗੜੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਔਰਤਾਂ ਵਲੋਂ ਘੇਰੀ ਹੋਈ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ 'ਤੇ ਪਾਲਾ ਪੈ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨੇ ਮੁਰਝਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਆਪਣੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜੀ ਚਕਰਵਾਕ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ, ਬੇਹਾਲ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਈ ਸੀ। ਆਸੋਕੇ ਦੇ ਰੁੱਖ, ਆਪਣੇ ਭਾਰੀ-ਭਾਰੀ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਉਸ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੇ ਮੱਕ ਜਾਣ 'ਤੇ ਠੰਢੀ ਚਾਨਣ ਵਾਲਾ ਚੰਦ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ 'ਤੇ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਬਾਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਯਕੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹੀ ਸੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਸ ਰੁੱਖ ਦੀ ਓਟ ਲੈ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਜੋ ਸਫੈਦ ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਵਾਂਗ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਸੀ, ਨੀਲੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੰਸ ਵਾਂਗ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਚੰਦ, ਆਪਣੀਆਂ ਠੰਢੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ, ਪਵਨਪੁੱਤਰ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਸਾਥ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਸੀਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੇ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਭਾਰੀ ਦੁੱਖਾਂ ਹੇਠ ਝੁਕ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਨਾਉਂ 'ਤੇ ਵੱਝ ਪੈ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਾਲੀਆਂ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਅੱਖ ਵਾਲੀ, ਇੱਕ ਕੰਨ ਵਾਲੀ, ਕੁਝ ਦੇ ਕੰਨ ਢੱਕੇ ਹੋਏ, ਕੁਝ ਬਿਨਾਂ ਕੰਨਾਂ, ਕਈ ਦੇ ਸੰਗੀਨ ਸ਼ੰਖ-ਵਾਂਗ ਕੰਨ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਨੱਕਾਂ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਵੇਖੀਆਂ। ਕਿਸੇ ਦਾ ਸਰੀਰ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਤੇ ਅੰਗ ਪ੍ਰਸਥਾਵਾਨ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਲੰਮੀ ਤੇ ਪਤਲੀ ਗਰਦਨ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਵਾਲ ਖਲਬਲੇ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਾਲ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਚਾਦਰ ਪਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਦੇ ਕੰਨ ਤੇ ਮੱਥਾ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਕਿਸੇ ਦਾ ਪੇਟ ਤੇ ਛਾਤੀ ਲਟਕ ਰਹੀ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਹੋਠ ਤੇ ਠੋਡੀ ਵੱਡੀ, ਕਿਸੇ ਦਾ ਮੂੰਹ ਖੁੱਲਾ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਘੁੱਟੇ ਢੀਲੇ। ਉਚੇ-ਨਿੱਕੇ, ਕੁਬੜੇ, ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ, ਬੌਨੇ, ਭਿਆਨਕ, ਮੋੜੇ ਹੋਏ ਚਿਹਰੇ, ਪੀਲੇ-ਭੂਰੇ ਅੱਖਾਂ, ਤੇ ਵਿਅੰਗ ਰੂਪ ਵਾਲੀਆਂ ਰਾਖਸ਼ਸੀਆਂ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਵੇਖੀਆਂ। ਕਈ ਕਾਲੇ, ਤਿੱਖੇ, ਕ੍ਰੋਧੀ, ਝਗੜਾਲੂ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕਾਲੀ ਲੋਹ ਦੀਆਂ ਸੂਲਾਂ ਤੇ ਗਦਾਵਾਂ ਫੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਕੁਝ ਦੇ ਸੂਰ, ਹਿਰਣ, ਬਾਘ, ਭੈਸ, ਬੱਕਰੀ ਦੇ ਚਿਹਰੇ, ਕੁਝ ਦੇ ਹਾਥੀ, ਊਠ, ਘੋੜੇ ਦੇ ਪੈਰ, ਤੇ ਕੁਝ ਦੇ ਸਿਰ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਧੰਸੇ ਹੋਏ। ਕੁਝ ਇੱਕ ਹੱਥ, ਇੱਕ ਪੈਰ ਵਾਲੀਆਂ, ਕੁਝ ਦੇ ਗਧੇ, ਘੋੜੇ, ਗਾਂ, ਹਾਥੀ, ਤੇ ਬਾਂਦਰ ਦੇ ਕੰਨ। ਕਈ ਦੀਆਂ ਨੱਕਾਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀਆਂ, ਤਿਰਛੀਆਂ ਜਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ, ਕੁਝ ਦੀਆਂ ਹਾਥੀ ਵਰਗੀਆਂ ਨੱਕਾਂ, ਤੇ ਕੁਝ ਮੱਥੇ ਰਾਹੀਂ ਸਾਹ ਲੈਂਦੀਆਂ। ਹਾਥੀ, ਵੱਡੇ, ਗਾਂ, ਜਾਂ ਪੰਜੇ ਵਰਗੇ ਪੈਰ, ਵੱਡੇ ਸਿਰ, ਲੰਬੀ ਗਰਦਨ, ਵੱਡੀ ਛਾਤੀ ਤੇ ਪੇਟ ਵਾਲੀਆਂ। ਵੱਡੇ ਮੂੰਹ ਤੇ ਅੱਖਾਂ, ਲੰਬੀਆਂ ਜੀਭਾਂ ਤੇ ਚਿਹਰੇ, ਬੱਕਰੀ, ਹਾਥੀ, ਗਾਂ, ਸੂਰ ਦੇ ਚਿਹਰੇ, ਤੇ ਘੋੜੇ, ਊਠ, ਗਧੇ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀਆਂ ਭਿਆਨਕ ਰਾਖਸ਼ਸੀਆਂ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸੂਲ ਤੇ ਗਦਾਵਾਂ ਫੜੀਆਂ, ਕ੍ਰੋਧੀ ਤੇ ਝਗੜਾਲੂ। ਕਈ ਦਾ ਰੂਪ ਤੇ ਵਾਲ ਧੂੰਏਂ ਵਰਗੇ, ਮੂੰਹ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਂਦੀਆਂ, ਮਾਸ ਖਾਣ ਦੀ ਸ਼ੌਕੀਨ। ਇਹ ਸਭ ਰੁੱਖ ਦੇ ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੇ, ਮੋਟੇ ਮੋਟੇ ਮੋਢਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਬੈਠੀਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਸੀਤਾ ਸੀ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਮਕ ਦੁੱਖਾਂ ਨੇ ਮਲਿਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਵਾਲ ਮੈਲ ਨਾਲ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਸ ਦੇ ਪੁੰਨ ਘਟ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਤਾਰਾ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਪਤੀ ਤੋਂ ਵਿੱਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਰਹੀ ਸੀ। ਸੋਹਣੇ ਗਹਣਿਆਂ ਤੋਂ ਵੰਝੀ ਹੋਈ, ਪਤੀ ਦੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਹੀ ਸਜੀ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆ ਵਲੋਂ ਕੈਦ, ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਦੂਰ। ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥਣੀ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਦੀ ਕਿਰਨ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਪਤਝੜ ਦੀ ਧੁੰਦ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਪਰ ਕੋਈ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਗ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋਈ ਵੀਣਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ, ਪਰ ਰਾਖਸ਼ਸੀਆਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਆਸੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ, ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਹਣੀ ਤਾਰੇ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਵੇ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਬੇਲ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਮੈਲ ਨਾਲ ਲਿਪਤ, ਪਰ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ ਕਮਲ, ਚਮਕਦਾਰ ਪਰ ਫਿੱਕਾ। ਉਸ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਮੈਲੇ, ਪੁਰਾਣੇ ਹੋਏ, ਪਰ ਉਹ ਤਬ ਵੀ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਿਰਣ ਦੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਦੇਵੀ, ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਦੁੱਖ, ਪਰ ਮਨੋਂ ਨਿਰਭੀਕ, ਆਪਣੇ ਚਰੀਤਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ; ਸੀਤਾ, ਕਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਪਤੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਡਰੇ ਹੋਏ ਕਾਲਵੇਂ ਹਿਰਣ ਵਾਂਗ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਤਾਕਦੀ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਹਾਂ ਨਾਲ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਸਾੜ ਰਹੀ ਸੀ, ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਬਣ ਗਈ ਸੀ, ਪੀੜ੍ਹਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਉਠ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਸੁਗਠਿਤ, ਗਹਣਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸੁੰਦਰਤਾ ਘਟਣੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮਿਥਿਲਾ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮਾਰੁਤੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਬੇਹੱਦ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ। ਸੀਤਾ ਦੇ ਮਦਭਰੇ ਨੈਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹੰਝੂ ਆ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ ਹਨੁਮਾਨ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲੁਕਾ ਲਿਆ। ਹੁਣ ਅਠਾਰਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਵਾਰਤਾ ਸੁਣੋ। ਜਦ ਹਨੁਮਾਨ ਵਾਟਿਕਾ ਦੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਰਾਤ ਲਗਭਗ ਪੂਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਬ੍ਰਹਮਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵਲੋਂ, ਛੇ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਸਮੇਤ ਵੇਦ ਪਾਠ ਅਤੇ ਯਜ੍ਯ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਸੁਣੀਆਂ। ਫਿਰ, ਸੁਭਾਗੇ ਸਾਜ-ਬਾਜ ਅਤੇ ਮਨ ਮੋਹਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ, ਦਸ ਸੀਸਾਂ ਵਾਲਾ ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਵਣ ਜਗਾਇਆ ਗਿਆ।