ਜੰਗਲ ਵਿਚ, ਜਿੱਥੇ ਫਲਾਂ ਤੇ ਜੜਾਂ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਕੱਟਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ, ਉਥੇ ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਲਗਨ ਨਾਲ, ਮਹਲਾਂ ਵਰਗੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਸੁਨਹਿਰੀ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੁਸਕੁਰਾਉਂਦੀ ਤੇ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਅਣਚਾਹੀ ਪੀੜਾ ਸਹਿ ਰਹੀ ਸੀ। ਰਾਘਵ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਪਤੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਵਣ ਵਲੋਂ ਪੀੜਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਲੋੜ ਇੰਨੀ ਅਧਿਕ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਪਿਆਸਾ ਮਨੁੱਖ ਰਾਹ ਵਿਚ ਝੀਲ ਦੀ ਲੋੜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਜਦ ਰਾਘਵ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ, ਉਹ ਮੁੜ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਆਪਣਾ ਗੁਆਇਆ ਰਾਜ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਨੇ ਇੰਦਰੀ ਸੁਖ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਵਿੱਛੋੜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਆਸ ਵਿਚ ਹੀ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਚਲਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਰਾਕਸ਼ਸੀਆਂ ਵੱਲ ਤੱਕਦੀ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵੱਲ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਸਿਰਫ ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪਤੀ ਹੀ ਇਸਤਰੀ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਭੂਸ਼ਣ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਤਨ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ; ਪਤੀ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜੀ ਹੋਈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸੋਹਣੀ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਹਦੀ ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਰਾਮ ਵੀ ਵੱਡਾ ਉਪਕ੍ਰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਕਿ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਰਹੇ ਹਨ, ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡਿੱਗੇ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਉਸ ਦੇ ਘੁੰਘਰਾਲੇ ਕਾਲੇ ਵਾਲ, ਕਮਲ ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਜੋ ਸੁਖ ਦੀ ਹਕਦਾਰ ਸੀ ਪਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸੀ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਵੀ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਵਰਗੀ ਧੀਰਜਵਾਨ, ਨੀਲੀ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਘਵ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਸੀ, ਹੁਣ ਰੁੱਖ ਹੇਠ ਰਾਕਸ਼ਸੀਆਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਬੈਠੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸੋਹਣਤਾ ਜਿਵੇਂ ਪਾਲੇ ਨਾਲ ਮੁਰਝਾਇਆ ਕਮਲ ਹੋਵੇ, ਕਈ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਕੁਚਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜੀ ਚਕ੍ਰਵਾਕ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਬੇਹਾਲ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਪਈ ਹੈ। ਇਹ ਅਸ਼ੋਕ ਰੁੱਖ, ਜੋ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਝੁਕਦੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਸ ਦੀ ਪੀੜਾ ਹੋਰ ਵਧਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਜੜ੍ਹ ਦੌਰ ਦੇ ਮੱਕੜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਠੰਢੀ ਰੋਸ਼ਨੀ, ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਆਸ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਂਦੀ। ਇਹ ਸਭ ਸੋਚ ਕੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ, ਜੋ ਬਾਨਰਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਸੀ, ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ ਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਸੱਤਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਚੰਨ, ਜੋ ਸਫੈਦ ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਵਰਗਾ ਖਿਲਾਰਾ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸੀ, ਨੀਲੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਹੰਸ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਚੰਨ, ਆਪਣੀ ਠੰਢੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ, ਪਵਨ ਪੁੱਤਰ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਸਾਥ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੇ ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਪਰ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਭਾਰ ਵਾਲੀ ਨਾਵ ਹੋਵੇ। ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਰੂਪ ਵਾਲੀਆਂ ਰਾਕਸ਼ਸੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਇਕ ਅੱਖ ਵਾਲੀ, ਕੋਈ ਇਕ ਕੰਨ ਵਾਲੀ, ਕੋਈ ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਵਾਲੀ, ਕੋਈ ਬਿਨਾ ਕੰਨ ਵਾਲੀ, ਕੋਈ ਸ਼ੰਖ ਜਾਂ ਹੌਂਸਲੇ ਕੰਨ ਵਾਲੀ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਜਿਸ ਦੀ ਨੱਕ ਸਿਰ ਤੱਕ ਚੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਕੋਈ ਵੱਡੇ ਸਰੀਰ ਵਾਲੀ, ਕੋਈ ਪਤਲੀ ਲੰਮੀ ਗਰਦਨ ਵਾਲੀ, ਕੋਈ ਉਲਝੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੀ, ਕੋਈ ਵਧੇਰੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੀ, ਤੇ ਕੋਈ ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਚਾਦਰ ਪਾਈ ਹੋਈ। ਕੋਈ ਢਲਕਦੇ ਕੰਨ ਤੇ ਮੱਥੇ ਵਾਲੀ, ਕੋਈ ਡਿੱਗਦੇ ਪੇਟ ਤੇ ਛਾਤੀਆਂ ਵਾਲੀ, ਕੋਈ ਵੱਡੇ ਹੋਠ ਤੇ ਠੋਡੀ ਵਾਲੀ, ਕੋਈ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੂੰਹ ਵਾਲੀ, ਤੇ ਕੋਈ ਡਿੱਗਦੇ ਘੁੱਟਣ ਵਾਲੀ। ਉਥੇ ਛੋਟੀ, ਲੰਮੀ, ਕੁਬੜ, ਵਿਅੰਗ, ਬੌਣੀਆਂ, ਭਿਆਨਕ, ਮੋੜੇ ਚਿਹਰੇ, ਪੀਲੇ ਨੈਣ, ਤੇ ਵਿਅੰਗ ਆਕਾਰ ਵਾਲੀਆਂ ਵੀ ਸਨ। ਕੋਈ ਮੋੜੇ, ਪੀਲੇ, ਕਾਲੇ, ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੀਆਂ, ਲੜਾਈ ਪਸੰਦ, ਕਾਲੀ ਲੋਹ ਦੀ ਸੂਈਆਂ ਤੇ ਗਦਾਵਾਂ ਫੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਕੁਝ ਸੂਰ, ਹਿਰਣ, ਬਾਘ, ਭੈਸ, ਬੱਕਰੀ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀਆਂ; ਕੁਝ ਹਾਥੀ, ਊਠ, ਘੋੜੇ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਤੇ ਕੁਝ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਗੁੰਮੇ ਹੋਏ। ਕੋਈ ਇਕ ਹੱਥ, ਇਕ ਪੈਰ ਵਾਲੀ; ਕੁਝ ਗਧੇ, ਘੋੜੇ, ਗਾਂ, ਹਾਥੀ ਜਾਂ ਬਾਂਦਰ ਦੇ ਕੰਨ ਵਾਲੀਆਂ। ਕੁਝ ਵਧੇਰੇ ਵੱਡੀ ਨੱਕ, ਤਿਰਛੀ ਨੱਕ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਨੱਕ ਵਾਲੀਆਂ, ਕੁਝ ਹਾਥੀ ਵਰਗੀ ਨੱਕ ਵਾਲੀਆਂ, ਤੇ ਕੁਝ ਮੱਥੇ ਰਾਹੀਂ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਾਲੀਆਂ। ਕੋਈ ਹਾਥੀ ਦੇ ਪੈਰ, ਵੱਡੇ ਪੈਰ, ਗਾਂ ਦੇ ਪੈਰ, ਜਾਂ ਪੰਜਿਆਂ ਵਰਗੇ ਪੈਰ; ਵੱਡੇ ਸਿਰ, ਲੰਮੀ ਗਰਦਨ, ਵੱਡੀਆਂ ਛਾਤੀਆਂ ਤੇ ਪੇਟ ਵਾਲੀਆਂ। ਵੱਡੇ ਮੂੰਹ ਤੇ ਅੱਖਾਂ, ਲੰਬੀਆਂ ਜ਼ੁਬਾਨਾਂ ਤੇ ਚਿਹਰੇ; ਬੱਕਰੀ, ਹਾਥੀ, ਗਾਂ, ਸੂਰ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀਆਂ। ਘੋੜੇ, ਊਠ, ਤੇ ਗਧੇ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀਆਂ, ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਾਲੀਆਂ, ਸੂਈਆਂ ਤੇ ਗਦਾਵਾਂ ਫੜੀਆਂ, ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਲੜਾਈ ਪਸੰਦ। ਕੁਝ ਧੂੰਏਂ ਵਰਗੇ ਵਾਲ, ਵਿਅੰਗ ਚਿਹਰੇ, ਨਿੱਤ ਮਦਿਰਾ ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਤੇ ਮਾਸ ਖਾਣ ਦੀ ਆਦਤ ਵਾਲੀਆਂ। ਇਹ ਸਭ ਰਾਕਸ਼ਸੀਆਂ, ਰੁੱਖ ਦੇ ਚੌੜੇ ਤਣੇ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬੈਠੀਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਉਸ ਰੁੱਖ ਹੇਠ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਸੀਤਾ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਮੁਰਝਾਈ ਹੋਈ, ਰੋਣਕ ਗੁਆ ਬੈਠੀ, ਮੈਲ ਨਾਲ ਉਲਝੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪੁੰਨ ਖਤਮ ਹੋਏ ਜਾਪਦੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਟੁੱਟਾ ਤਾਰਾ, ਪਰ ਉਹ ਫਿਰ ਵੀ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਧਨਵਾਨ ਸੀ, ਪਤੀ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜਾ ਸਹਿ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਹਣੇ ਗਹਣਿਆਂ ਤੋਂ ਵੰਝਿਤ ਸੀ, ਪਰ ਪਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤਿ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ; ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆ ਵਲੋਂ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ, ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਸੀ। ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਬਿਰਾਦਰੀ ਵਿਚ ਘਿਰੀ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥਣ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਣ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੇ ਚੰਨ ਦੀ ਕਿਰਣ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਪੱਤਝੜ ਵਿਚ ਧੁੰਦ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ। ਉਸ ਦੀ ਦੇਹ ਦੁਖੀ, ਪਰ ਅਸਪਸ਼ਟ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਰ ਤੂਟੇ ਹੋਏ ਵੀਣਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਿਚ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਰਾਕਸ਼ਸੀਆਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਹੈ। ਅਸ਼ੋਕ ਵਨ ਵਿਚ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਸੀ; ਉਥੇ ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਹਣੀ ਨਕਸ਼ਤਰ ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਵੇ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਲਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਮੈਲ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸੋਹਣੀ ਸੀ; ਜਿਵੇਂ ਚਿਕਣੀ ਮਾਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ ਕਮਲ ਦਾ ਡੰਡਾ, ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਨਾ ਚਮਕਦਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਮੈਲੀ, ਪੁਰਾਣੀ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿਚ ਸੀ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹਿਰਣ ਵਰਗੀਆਂ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਦੇਵੀ, ਦੁਖੀ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ, ਪਰ ਅਡੋਲ, ਆਪਣੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰਦੀ, ਸੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਗੂੜ੍ਹੀਆਂ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ।