ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਦੇ ਸੋਲਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਵਾਨਰ ਹਨੁਮਾਨ, ਜੋ ਸਦਾ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸੀਤਾ ਜੀ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਮੁੜ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਮਨਨ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ। ਸੀਤਾ ਜੀ ਦੀ ਦੁਖੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਚਮਕਦਾਰ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਕਿ ਸੀਤਾ ਜੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਆਦਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿਆਰੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਧਰਮ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਡੋਲ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਨਦੀ। ਰਾਘਵ ਰਾਮ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ, ਉਮਰ, ਕੁਲ ਅਤੇ ਲਕੜੀਆਂ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਵੈਦੇਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਾਲੇ ਨੈਣਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹੀ ਬਣੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਨਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵਰਗੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਰਾਮ ਵਲ ਮੁੜ ਗਿਆ। ਉਹ ਬੋਲਿਆ, “ਇਸ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਨਾਰੀ ਦੀ ਖਾਤਰ ਹੀ, ਰਾਵਣ ਦੇ ਸਮਾਨ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਵਾਲੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਕਬੰਧ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਵੀਰਾਧਾ ਰਾਖਸ਼ਸ ਨੂੰ ਰਾਮ ਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਸ਼ੰਭਰ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ ਜਿਵੇਂ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਰਾਖਸ਼ਸ ਜਨਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਖਰ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਾ ਅਤੇ ਦੂਸ਼ਣ—all ਰਾਮ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ।” “ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਰਾਜਗੱਦੀ, ਜੋ ਵਲੀ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਮਹਾਨ ਸਮੁੰਦਰ, ਜੋ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਮੈਂ ਪਾਰ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇਸ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਨਾਰੀ ਦੀ ਖਾਤਰ ਇਹ ਲੰਕਾ ਨਗਰੀ ਵੇਖੀ। ਜੇ ਰਾਮ ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਉਲਟ ਦੇਵੇ, ਜਾਂ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਉਲਟ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਠੀਕ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਾਜਗੱਦੀ ਵੀ, ਜਾਂ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ, ਪੂਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਸਰਵਭੌਮਤਾ ਵੀ ਸੀਤਾ ਦੇ ਇਕ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ।” “ਇਹ ਸੀਤਾ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਮਿਥਿਲਾ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਜੋ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੈ। ਇਹ ਦਸ਼ਰਥ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਵੱਡੀ ਪੁੱਤਰੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਤੀਵਰਤਾ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਧਰਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤਜਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਹੈ, ਅੱਜ ਇੱਕ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ ਹੈ।” “ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਇਕਾਂਤਤਾ ਵਿਚ ਆ ਗਈ, ਦੁੱਖ ਦੀ ਕੋਈ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਫਲ-ਮੂਲ ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿ ਕੇ, ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰਮ ਗਈ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਉਹ ਮਹਲਾਂ ਵਰਗਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੀ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ ਨਾਰੀ, ਅਣਚਾਹੇ ਦੁੱਖ ਭੁਗਤ ਰਹੀ ਹੈ। ਰਾਘਵ ਰਾਮ, ਜੋ ਰਾਵਣ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਪੀੜਤ ਇਸ ਧਰਮਵਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਤਰਸ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਰਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ਤ ਮਨੁੱਖ ਪੱਥ ਤੇ ਪਾਣੀ ਲਈ ਤਰਸਦਾ ਹੈ।” “ਯਕੀਨਨ, ਜਦ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਮੁੜ ਮਿਲੇਗੀ, ਉਹ ਫਿਰ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਗੁਆਚੀ ਰਾਜਗੱਦੀ ਮੁੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਨੇ ਸਾਰੇ ਇੰਦਰੀ ਸੁਖ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ, ਆਪਣੇ ਸਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੰਞੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਚਲਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਔਰਤਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਫੁੱਲ-ਫਲ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵੱਲ—ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਸਿਰਫ ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਤੀ ਹੀ ਔਰਤ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਗਹਿਣਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਰਤਨ ਤੋਂ ਵੱਧ; ਪਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਰਹਿ ਕੇ, ਉਹਦੀ ਸੋਭਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।” “ਰਾਮ ਵੀ ਵੱਡਾ ਉਪਕਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਵਿੱਛੋੜੇ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸਦੇ ਵਾਲ ਕਾਲੇ ਹਨ, ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਜੋ ਸੁਖ ਦੀ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ ਪਰ ਦੁੱਖੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਆਪਣਾ ਦਿਲ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੀਤਾ, ਧਰਤੀ ਵਾਂਗ ਧੀਰਜਵਾਨ, ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਘਵ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਸੀ, ਹੁਣ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਇਕ ਦਰੱਖਤ ਹੇਠਾਂ ਬੈਠੀ ਹੈ।” “ਜਿਵੇਂ ਤੂੜੀ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਕਮਲ ਮੁਰਝਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚਕਵਾਕ ਪੰਛੀ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ, ਬੇਹਾਲ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਈ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਸ਼ੋਕ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਝੁਕੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਉਸ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀ ਮੌਸਮ ਦੇ ਜਾ ਚੁੱਕਣ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ।” ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ, ਹੁਣ ਪੂਰਾ ਯਕੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸੀਤਾ ਹੀ ਹੈ, ਹਨੁਮਾਨ ਉਸ ਦਰੱਖਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਵਾਨਰ ਰੂਪ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਕੇ। ਹੁਣ ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਦੇ ਸਤਾਰ੍ਹਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਵਾਰੀ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਚੰਨ, ਜੋ ਸਫੈਦ ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਵਾਂਗ ਸੁੱਚਾ ਤੇ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਨੀਲੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਹੰਸ ਵਾਂਗ ਚੜ੍ਹਿਆ। ਉਹ ਚੰਨ, ਆਪਣੀਆਂ ਠੰਢੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦਾ ਸਾਥੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੇ ਚੰਨ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਪਰ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲੋਡ ਨਾਲ ਡੁੱਬਦੀ ਨਾਵ। ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਕੋਲ ਹੀ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੇਖਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਡਰਾਵਨਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਦੀ ਇੱਕ ਅੱਖ ਸੀ, ਕਿਸੇ ਦਾ ਇੱਕ ਕੰਨ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਕੰਨ ਢੱਕੇ ਹੋਏ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਕੰਨ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਸ਼ੰਖ ਵਾਂਗ ਕੰਨ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਦੀਆਂ ਨੱਕਾਂ ਸਿਰ ਦੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਕਿਸੇ ਦਾ ਸਰੀਰ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਉਭਰੀਆਂ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਗਰਦਨ ਪਤਲੀ ਤੇ ਲੰਮੀ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਵਾਲ ਬਿਖਰੇ ਹੋਏ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਬਹੁਤ ਘਣੇ ਵਾਲ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵਾਲਾਂ ਦਾ ਜੂੜਾ ਚਾਦਰ ਵਾਂਗ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ। ਕਿਸੇ ਦੇ ਕੰਨ ਤੇ ਮੱਥਾ ਲਟਕਦੇ, ਕਿਸੇ ਦਾ ਪੇਟ ਤੇ ਛਾਤੀ ਝੁਕਦੇ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਹੋਠ ਤੇ ਚਿੰਨ ਵੱਡੇ, ਕਿਸੇ ਦਾ ਮੂੰਹ ਖੁੱਲਾ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘੁੱਟਣ ਲਟਕਦੇ ਹੋਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਸੀਤਾ ਜੀ ਦੀ ਦੁਖੀ ਹਾਲਤ, ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਡਰਾਵਣੀਆਂ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਔਰਤਾਂ, ਤੇ ਚੰਨ ਦੀ ਠੰਢੀ ਚਾਨਣ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵੇਖ-ਰੇਖ ਕੀਤੀ।