ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ, ਜੋ ਪਵਨਪੁਤ੍ਰ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਕੇ, ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਫਿਰ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਜੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਧਿਆਨ ਲਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਚਮਕਦਾਰ ਹਨੁਮਾਨ, ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਦੀ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਵਿਛੋੜੇ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੀਤਾ ਜੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿਆਰੀ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਖੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਮਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਮਹਿਲਾ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚਯ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੀ ਦੀ ਸਮਝ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹੋਈ, ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਬੇਚੈਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਮੀਂਹ ਪੈਣ ਸਮੇਂ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਘਵ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਵੈਦੇਹੀ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਗ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਚਰਿੱਤਰ, ਉਮਰ, ਆਚਰਨ, ਵੰਸ਼ ਤੇ ਲਕਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਇਹ ਕਾਲੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ ਵੀ ਰਾਮ ਲਈ ਹੀ ਯੋਗ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ, ਸੋਹਣੀ ਤੇ ਲੋੜੀਂਦੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵਾਂਗ ਦੇਖਿਆ, ਉਹ ਫਿਰ ਰਾਮ ਜੀ ਵੱਲ ਮਨ ਲਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ—ਇਸ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ ਲਈ ਹੀ ਬਲਵਾਨ ਵਾਲੀ, ਜੋ ਰਾਵਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ, ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਕਬੰਧ ਵੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਵਿਰਾਧ, ਜੋ ਡਰਾਉਣਾ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਕਸ਼ਸ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਜੋ ਭਿਆਨਕ ਕਰਤੂਤਾਂ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਜਨਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਸਨ, ਮਾਰੇ ਗਏ। ਖਰ ਰਾਕਸ਼ਸ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਾ ਵੀ ਡਿੱਗ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਦੂਸ਼ਣ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਬਲਵਾਨ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਰਾਜਗੱਦੀ, ਜੋ ਵਾਲ਼ੀ ਵਲੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਉਹ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਇਸ ਮਹਿਲਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਿਲੀ। ਮਹਾਨ ਸਮੁੰਦਰ, ਜੋ ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਧਾਰਾਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਮੈਂ ਪਰ ਕਰ ਗਿਆ; ਤੇ ਇਸ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ ਲਈ, ਇਹ ਰਾਵਣ ਦੀ ਲੰਕਾ ਨਗਰੀ ਵੀ ਵੇਖ ਲਈ। ਜੇਕਰ ਰਾਮ ਜੀ, ਇਸ ਮਹਿਲਾ ਲਈ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਉਲਟ ਦੇਣ, ਜਾਂ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਉਲਟ ਦੇਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਉਚਿਤ ਹੋਵੇਗਾ—ਮੇਰੀ ਸੋਚ ਇਹੀ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਾਜਗੱਦੀ ਜਾਂ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ—ਸਾਰੀ ਕਾਇਨਾਤ ਦੀ ਸਾਵਰਾਨਤਾ ਵੀ ਸੀਤਾ ਦੇ ਇਕ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸੀਤਾ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਮਿਥਿਲਾ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਲਈ ਅਟੁੱਟ ਪ੍ਰਣ ਵਾਲੀ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪੁੱਤਰੀ-ਵਧੂ ਹੈ, ਜੋ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਤੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਰਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਮ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਮ ਤੇ ਉਪਕਾਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਹੁਣ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਛੱਡ ਕੇ, ਇਕੱਲੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ, ਕਿਸੇ ਤਕਲੀਫ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਫਲ ਤੇ ਕੰਦ ਖਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੁਸਕਰਾਉਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ, ਅਣਚਾਹੇ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਰਹੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਹੱਕਦਾਰ ਨਹੀਂ। ਰਾਘਵ ਰਾਮ ਜੀ, ਇਸ ਗੁਣਵਾਨ ਮਹਿਲਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਰਾਵਣ ਵਲੋਂ ਪੀੜਤ ਹੈ, ਵੇਖਣ ਲਈ ਤਰਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਤਰਸਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਰਾਹ ਵਿੱਖੇ ਪਾਣੀ ਲਈ ਤਰਸਦਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਜਦੋਂ ਰਾਘਵ ਉਸਨੂੰ ਮੁੜ ਮਿਲਣਗੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਖੁਸ਼ੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਖੋਈ ਹੋਈ ਰਾਜਗੱਦੀ ਮੁੜ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸੁਖ ਛੱਡ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਸਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੰਞੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਮ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਆਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜੀਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵੱਲ; ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਉਸਦਾ ਮਨ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਕ ਮਹਿਲਾ ਲਈ, ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਗਹਿਣਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਤਨ ਤੋਂ ਵਧੀਆ; ਜੇਕਰ ਪਤੀ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸੋਭਾ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾ ਸਕਦੀ, ਭਾਵੇਂ ਸੋਹਣੀ ਹੋਵੇ। ਰਾਮ ਜੀ ਵੀ ਵੱਡਾ ਉਪਕਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦੇ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇਸਦੀ ਕਾਲੀ ਜੂੜੀ ਤੇ ਕੰਵਲ ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਸੁਖ ਦੀ ਹੱਕਦਾਰ ਪਰ ਦੁੱਖੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਵਾਂਗ ਧੀਰਜਵਾਨ, ਨੀਲੇ ਕੰਵਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਘਵ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵਲੋਂ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਵਲੋਂ ਘੇਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਲੇ ਵਲੋਂ ਮੁਰਝਾਇਆ ਕੰਵਲ, ਜਾਂ ਕਈ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਕੁਚਲਿਆ ਗਿਆ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਚਕਵਾਕ ਪੰਛੀ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਤੋਂ ਵਿੱਛੁੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ ਵੀ ਦੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਦਰੱਖਤ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਝੁਕੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਹਨ, ਉਸਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੇ ਜਾ ਚੱਲਣ ਨਾਲ ਚੰਨਣੀ ਧੁੱਪ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ ਵੀ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਹਨੁਮਾਨ, ਹੁਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਹੀ ਸੀਤਾ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਉਸ ਰੁੱਖ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਦੀ ਛਾਂ ਤੇ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਵਾਨਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਤੇ ਤਿੱਖੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਚੰਦਰਮਾ, ਜੋ ਚਿੱਟੇ ਕੰਵਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਵਾਂਗ ਸੁੱਚਾ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਸੀ, ਨੀਲੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਹੰਸ ਵਾਂਗ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਚੰਨ, ਆਪਣੇ ਠੰਢੇ ਤੇ ਸੁਚੱਜੇ ਚਾਨਣ ਨਾਲ, ਪਵਨਪੁਤ੍ਰ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਸਾਥ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੇ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਪਰ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰ ਨਾਲ ਡੁੱਬਦੀ ਨੌਕਾ। ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਾਲੀਆਂ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਇਕ ਅੱਖ ਸੀ, ਕਿਸੇ ਦਾ ਇਕ ਕੰਨ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਕੰਨ ਢੱਕੇ ਹੋਏ, ਕੋਈ ਕੰਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਕੋਈ ਸ਼ੰਖ-ਆਕਾਰ ਵਾਲੇ ਕੰਨ ਵਾਲੀ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਦੀਆਂ ਨੱਕਾਂ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਕਿਸੇ ਦਾ ਸਰੀਰ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਤੇ ਅੰਗ ਪ੍ਰਮੁੱਖ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਲੰਮੀ ਤੇ ਪਤਲੀ ਗਰਦਨ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਵਾਲ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਝੇ ਹੋਏ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਬਹੁਤ ਘਣੇ ਵਾਲ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਚਾਦਰ ਵਾਂਗ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਦੀ ਪਰੀਖਿਆ, ਉਸਦੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਧੀਰਜ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਅਤੇ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹੇ।